را در بر مىگيرد ، تا جايى كه در بسيارى از موارد ، متن را از سطحى كه مطلوب مؤلف بوده است به زير مىآورد . با اين همه خداوند در بسيارى از موارد كه فهم يا خواندن متن دشوار و پيچيده بود توفيق گشودن داد و بدينسان توانستيم در ضبطى كه در واژههاى به خطا نوشته شده آن را درست مىدانيم و در تحقيق نامهاى كسان يا جاىهايى كه تحريف يا تصحيف شدهاند نظرى اختيار و ابراز كنيم .
اينك نمونههايى از غلطهاى املا و اعراب و نيز نمونههايى از تصحيف در نام كسان و جاىها و يا ضبط اشعار را فراروى مىنهيم : « فان قضاؤه حق » ، « اقسم بحياة احد » ، « امر طاهر بن الحسين الكتاب » ، « موسى بغا هزم مساور الشارى » ، « كانوا هاشمين مياسيرا » ، « ثبوت ابواب الكتاب » و « توجه يوم » . نمونههايى از تصحيف در نامهاى كسان نيز از اين قرار است :
« مزيدبد » گاهى و « من يد » گاهى ديگر به جاى « مزبد » كه از صاحبان نوادر است ، « الدومى » به جاى « ابن الرومى » شاعر ، « ابو السود » در ضبط نام « ابو الاسود دوئلى » ، « زيد » در كتابت نام « ابو دلامه زند بن جون » ، « محمّد بن الحنيفيه » به جاى « محمّد بن الحنفيه » ، « يزيد بن الحارث بن عبد المطلب » به جاى « عبيدة بن الحارث بن المطلب » ، عبارت « قال ابو حنيفة الشيطان الطلق » ، به جاى « قال ابو حنيفة لشيطان الطاق » « 1 » ، « وليد بن عقبه » به جاى « ولد بن عتبه » كارگزار مدينه در روزگار يزيد بن معاويه و سرانجام « الحسين بن العاص » بهجاى « عمرو بن العاص » .
از ديگر تصحيفها نيز مىتوان به موارد زير اشاره كرد : تصحيف در ضبط آيهء 44 سورهء فرقان
إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ
كه به صورت « انهم كالانعام » ضبط شده است ، تصحيف در عبارت « تعتاله العلة » به « يعتلل اللّه » ، افتادگى « ذى » در عبارت « الى الوزارتين العلاق » كه مىبايست « الى ذى الوزارتين العلاق » كتابت مىشد و يا تغيير شعر « يبكون من قتلت سيوفهم / ظلما بكا منقطع القلب » به « . . . ظلما بكاء قوله . . . الكلب » .
به همين نمونهها كه در جاىجاى كتاب همانند فراوان دارند و در پاورقى يكايك صفحهها به آنها توجه دادهايم بسنده مىكنيم . همين اندازه گواهى مىكند كه ما تا جايى كه
هامش
( 1 ) . روشن است كه ابو حنيفه پيشواى مذهب فقهى را نمىتوان به دو وصفى كه در عبارت تصحيف شده براى او آمده است خواند و از اينرو بايد گفت عبارت درست همان « لشيطان الطاق » بوده است . اين شخص نيز محمّد بن على بن نعمان ولاء است و نام او منسوب است به بازارى در طاق المحامل كوفه كه وى در آنجا صرافى مىكرده است - ت .