اين دو فصل و گرما و سرما و بادهاى سوزان سرد و گرم جان كسانى را بگيرد و معيشتى را مكدر سازد . امّا با اين همه زمستان و تابستان تنها سرچشمهء خير و صلاح دانسته مىشوند . هم اين سود و زيان حكمران ، شب را مىماند كه خداوند آن را پوشش و آرامشى قرار داده است ، در حالى كه ممكن است در هنگام شب بيابانروى بترسد ، بلندمرتبهاى حراست بطلبد ، درندهاى يورش آورد و چرندهاى رخنه كند . امّا اين زيان اندك شب سود فراوانش را آسيب نمىرساند . هم حكمران ، روز را ماند كه خداوند آن را روشنايى و بستر پراكندن مردم قرار داده است ، در حالى كه ممكن است مردم در گرماى آن آزار بينند يا سختى و رنجى در روز دامنگيرشان شود ، و چهبسيار مردم از اين رنج و سختى روزانه مىنالند تا جايى كه براى آسودن از آن به شب و آرامش شب دل مىسپرند . اين در حالى است كه اگر دنيا همواره سودش بىزيان ، نعمت و رفاهش بىكاستى و رنج و آسانى و گشايش آن بىسختى و دشوارى بود ، اين سراى همان بهشتى مىشد كه نه ناخوشايندى به شادى آن درآميزد ، نه نالهاى به خندهاش درپيوندد و نه در آن سختى ، رنج و دشوارىاى باشد . امّا در اين دنيا هر بدىاى كه تنها دامنگير برخى كسان شود نعمتى همگانى است و هرچيز كه سودش تنها به كسانى ويژه رسد گرفتارىاى همگانى .
ابن مقفع در ادامهء سخن خود شعر شاعر را آورده كه گفته است :
ما اختلف الليل و النهار و لا * دارت نجوم السماء فى الفلك
الا لنقل النعيم عن ملك * قد انتهى ملكه الى ملك
و ملك ذى العرش دائم ابدا * ليس بفان و لا لمشترك « 1 »
ابن مقفع افزوده است : شاعر اين سخن بىهمانند خداوند را توضيح داده است كه او خود به هركه خواهد فرمانروايى دهد ، از هركه خواهد بگيرد و هركه را بخواهد خوار كند . « 2 » پس اين كه خداوند كسى را در جايگاهى نشاند و يا از جايگاهى بردارد از سزامندترين چيزهايى است كه خداوند خود به حكمت خويش انجام مىدهد و در آن مصالح آفريدگانش را در نظر
هامش
( 1 ) . شب و روز در پى هم نيامدهاند و ستارگان آسمان در فلك نچرخيدهاند مگر براى رساندن خوشى و رفاه از پادشاهى كه روزگارش سرآمده است به پادشاهى ديگر .
امّا سلطنت خداوند صاحب عرش هميشه پايدار است و نه فنا پذيرد و نه شريك برتابد .
( 2 ) . اشاره به آيهء 26 سورهء آل عمران :قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ- ت .