ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ
« 1 » و فرمود :
وَ كُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ
« 2 » و سرانجام فرمود :
وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ
. « 3 »
در همهء اين آيات خداوند از آن خبر مىدهد كه در هرچه انسان نمىداند عدد و حساب يگانه مرجع است و از اين رهگذر مردم به حقيقت همهچيز مىرسند . از همين روى است كه در همهء آنچه مردم با آنها سروكار دارند رخ دادن اختلاف ممكن است ، مگر در حساب كه هيچ نزاع و خلافى را برنمىتابد ؛ زيرا در همهء دانشها و انديشهها از صحت برخوردار است و همه آن را پذيرفتهاند ، بدان اعتبار كه شك و ترديدى در آن روا نيست . خداوند فرمود :
أَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَ أَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً
« 4 » . اگر آن علت پيشگفته نبود ، اينكه خداوند خود را به يكى از اين دو وصف در آيه ستوده عينا با آن وصف ديگرى يكى مىشد .
جاحظ گويد : اگر مردم مفهوم حساب در دنيا را نمىدانستند ، معناى حساب در آخرت را در سخن خداوند نيز درنمىيافتند . « 5 »
در كتابى كه ابو اسحاق صابى آن را پديد آورد و در سال 350 تا 351 ق . يعنى دوران خلافت مطيع ، امارت معز الدوله و وزارت مهلبى به عربى برگردانده شد فصلى خواندم كه در آن به فضيلت حساب پرداخته است . آن فصل را بسيار پسنديدم و در اينجا نيز آوردم . آن فصل چنين است :
امير مؤمنان بر اين عقيده است كه سزامندترين گفتار آن است كه درست باشد و سزاوارترين رفتار آنكه راه يافته باشد ، يعنى آنچه در حكمت ازلى خداوند ريشه و پايه داشته و از كتاب او نشانه و گواه گرفته باشد و امت را به سامان دين و دنيا و سازگارى آن سراى و اين سراى برساند . اين همان بنيانى است كه بالندگى مىيابد و استوارى مىگيرد .
خداوند از همين فلكهاى چرخان و ستارگان روان و حالات پيوستگى و جدايى و سازگارى و ناسازگارى كه بر آنها عارض مىشود براى بندگان خويش منافعى قرار داده است كه در گذر ماهها و سالها ، گذشت شبها و روزها ، در پى آمدن روشنايى و تاريكى ،
هامش
( 1 ) . انعام / 96 : شكافندهء صبح است و شب را براى آرامش و خورشيد و ماه را وسيلهء حساب قرار داده . اين اندازهگيرى آن تواناى داناست .
( 2 ) . يس / 12 : و هرچيزى را در كارنامهاى روشن برشمردهايم .
( 3 ) . انعام / 62 : او سريعترين حسابرسان است .
( 4 ) . جن / 28 : خداوند بدانچه نزد ايشان است احاطه دارد و هرچيزى را به عدد شماره كرده است .
( 5 ) . دربارهء منافع حساب بنگريد به : الحيوان ، ج 1 ، ص 64 - ت .