از ابو العيناء پرسيدند : دربارهء مالك بن طوق « 1 » چه مىگويى ؟ گفت : اگر در زمان بنى اسرائيل بود و آيهء بقره نازل شده بود جز او را ذبح نمىكردند . « 2 »
چون ابو العيناء از بدى حال خود به دليل نرسيدن مقررىاش به عبيد اللّه بن سليمان « 3 » گلايه كرد ، عبيد اللّه در پاسخ گفت : مگر ما به ابن مدبر « 4 » ننوشتهايم ؟ دربارهء تو هيچ كارى نكرده است ؟ گفت : نه ، تو به مردى نوشتهاى كه تهيدستى درازمدت ، خوارى اسارت و رنج و سختىهاى روزگار همت او را كوتاه كرده است و از اينرو من از او چيزى نيافتم و اصرار هم نكردم . عبيد اللّه بن سليمان گفت : اى ابو العيناء ، تو خود او را برگزيدى ! گفت : بر من گناهى نيست ، در حالىكه موسى عليه السّلام از ميان خاندان خود هفتاد مرد برگزيد ، امّا آيا در ميان آنان يك مرد رشيد نيز وجود داشت ، آنگاه كه ترس همهء آنان را دربرگرفت ؟ « 5 » پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نيز ابن ابى سرح « 6 » را به عنوان كاتب برگزيد و او به مشركان پيوست ، و [ سرانجام ، ] على عليه السّلام هم ابو موسى اشعرى را به داورى برگزيد و او به زبان وى حكم كرد . « 7 »
يكى از بذلهگويان را ديدند كه در آبادىاى از اين سو به آن سو مىرود . از او پرسيدند :
هامش
( 1 ) . مالك بن طوق بن عتاب تغلبى كه او را به كنيه ابو كلثوم خواندهاند از يلان و سواران و مردى سخنور بود و اشعارى داشت . او به سال 295 ق . درگذشت . بنگريد به : الاعلام ، ج 6 ، ص 137 - ت .
( 2 ) . بنگريد به : وفيات الاعيان ، ج 3 ، ص 466 ؛ زهر الآداب ، ج 1 ، ص 284 ؛ ذيل زهر الآداب ، ص 224 - ت .
( 3 ) . عبيد اللّه بن سليمان را به كنيه ابو القاسم خواندهاند و به ابن وهب نيز نامور است . او وزير و از كاتبان بزرگ بود .
معتمد و معتضد عباسى او را به وزارت برگزيدند و وزارت او ده سال به درازا انجاميد . وى به سال حدود 288 ق .
درگذشت . بنگريد به : فوات الوفيات ، ج 2 ، ص 27 .
( 4 ) . نام كامل او ابراهيم بن محمّد بن عبيد اللّه بن مدبر است ، وزيرى بود كاتب و شاعر كه چون معتمد به سال 269 ق . به آهنگ مصر از سامرا بيرون رفت او را به وزارت برگزيد . وى به سال حدود 279 ق . در بغداد درگذشت .
بنگريد به : ارشاد الاريب ، ج 1 ، ص 293 و 294 - ت .
( 5 ) . اقتباس از آيهء 155 سورهء اعراف :وَ اخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِيَّايَ- م .
( 6 ) . نام كامل او عبد اللّه بن سعد بن ابى سرح است . پيش از فتح مكه اسلام آورد و پيامبر صلّى اللّه عليه و آله او را كاتب خود قرار داد . وى به جاى « الغفور الرحيم » عبارتهايى چون « العزيز الحكيم » مىنوشت . پيامبر صلّى اللّه عليه و آله از اين كار او آگاهى يافت و او نيز به مكه گريخت و مرتد شد . پيامبر صلّى اللّه عليه و آله خون او را هدر رفته اعلام بداشت . امّا او بعدها مسلمان شد و خوب نيز مسلمانى بهجا آورد . وى به سال 24 ق . كارگزار مصر شد و در آنجا ماند تا زمانى كه عثمان را محاصره كردند . وى در شام درگذشت . بنگريد به : التنبيه و الاشراف ، ص 246 ؛ زهر الآداب ، ج 1 ، ص 344 - ت .
( 7 ) . اين گفتوگو را با تفاوتهايى بنگريد در : زهر الآداب ، ج 1 ، ص 286 ؛ وفيات الاعيان ، ج 4 ، ص 344 ؛ اخبار الاذكياء ، ص 88 ؛ اخبار الطراف ، ص 73 ؛ معجم الشعراء ، ج 7 ، ص 61 - ت .