بر اساس آنچه گذشت شايد بتوان گفت واژهء « سداد » خاصّ است و در مورد سخن و انديشه به كار مىرود و بر درستى و در مقام اصلاح بودن و منصفانه بودن آن دلالت مىكند ، در حالى كه دلالت « عدل » اعمّ است و البتّه غالبا به داورى و قضاوت و انصاف و مساوات و عدالت در آن مربوط مىشود . امّا به هر حال خداوند خود ، به حقيقت امور آگاه است . ]
100 - إلّ :
نافع بن ازرق از اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد :
« إِلًّا وَ لا ذِمَّةً »
.
ابن عباس گفت : « الإلّ القرابة ، و الذمّة العهد » ( إلّ به معنى خويشاوندى و ذمّه به معنى پيمان است ) . چون نافع از او پرسيد : آيا عرب با اين مفهوم آشناست ، پاسخ داد : آرى ، آيا شعر شاعر را نشنيدهاى كه مىگويد :
جزى اللّه إلّا كان بينى و بينهم * جزاء ظلوم لا يؤخّر عاجلا
يعنى : خداوند خويشاونديى را كه ميان من و آنان بود پاداش دهد ، پاداش يك ستمگر ، و پاداشى زود كه به تأخير نمىافتد .
ظاهرا موضوع اين مسأله كلمهء « إلّ » است و شاهدى كه آورده شده نيز در اين خصوص است .
اين كلمه در آيهء توبه / 8 آمده است :
« كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ * كَيْفَ وَ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَ لا ذِمَّةً ، يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَ تَأْبى قُلُوبُهُمْ وَ أَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ »
« چگونه مشركان را نزد خداوند و رسول او پيمانى باشد ، مگر كسانى كه در جوار مسجد الحرام با آنان پيمان بستيد .
پس هر چه با شما راست بودند با آنان راست باشيد كه خداوند پرهيزگاران را دوست دارد * چگونه مىتواند آنان را پيمانى باشد ، در حالى كه اگر بر شما چيره شوند دربارهء شما هيچ خويشاوندى و هيچ پيمانى را مراعات نكنند ، شما را به زبان خشنود دارند و دلهايشان از آن ابا دارد و بيشتر آنان فاسقند » .
اين كلمه به صيغه و مادّه ، تنها يك بار در قرآن آمده است .
تفسير اين كلمه به « قرابت و خويشاوندى » يك تقريب به ذهن است و در كنار آن از اين نكته غافل نمىمانيم كه ، در مدلول اين كلمه ، اين خويشاوندى در حدّى آشكار است كه