101 - خامدون :
نافع از معنى اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد : « خامدين » .
ابن عباس گفت : « ميّتين » ( مردگان ) ؛ و آنگاه به شعر لبيد استشهاد كرد :
خلّوا ثيابهم على عوراتهم * فهم بأفنية البيوت خمود
« 107 » يعنى : جامههاى آنان را بر روى شرمگاههاشان گذاريد كه آنان بر آستانهء خانهها مردهاند .
[ اين كلمه در آيهء انبياء / 15 آمده است :
« وَ كَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْيَةٍ كانَتْ ظالِمَةً وَ أَنْشَأْنا بَعْدَها قَوْماً آخَرِينَ * فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنا إِذا هُمْ مِنْها يَرْكُضُونَ * لا تَرْكُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلى ما أُتْرِفْتُمْ فِيهِ وَ مَساكِنِكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْئَلُونَ * قالُوا يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ * فَما زالَتْ تِلْكَ دَعْواهُمْ حَتَّى جَعَلْناهُمْ حَصِيداً خامِدِينَ »
. يعنى : چه بسيار آباديها كه ستمگر بودند و پس از آنها اقوامى ديگر پديد آورديم * و چون آنان عذاب ما را احساس كردند براى فرار از آن مىدويدند * ندويد و بلكه بدانجا كه در آن خوشگذرانى مىكرديد و به خانههايتان باز گرديد شايد كه از شما پرسش شود * گفتند : واى بر ما ما ستمگر بوديم . هنوز اين دعوى بر زبان داشتند كه آنان را درو شدگانى مرده قرار داديم .
همچنين است آيهء يس / 29 دربارهء اهل آن آبادى :
« إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ خامِدُونَ »
. يعنى : جز يك خروش نبود ، و پس از آن به يكباره همه مرده بودند .
در قرآن كريم از اين ماده جز دو آيهء فوق نيامده است .
تفسير اين كلمه به مرگ تفسيرى نزديك به نظر مىرسد . راغب نيز بر اين عقيده است كه در اينجا « خمود » آن مردم كنايه از مرگ آنهاست مأخوذ از اين گفتهء عرب كه « خمدت النّار خمودا » يعنى شعلههاى آتش فرو نشست و خاموش شد . از همين مقوله است كه عبارت « خمدت الحمى » به معنى تب فرو نشست عاريه گرفته شده است . « 108 »
به رغم نزديك بودن تفسير خمود به مرگ ، خواه اين تفسير به نحو حقيقت و خواه مجاز باشد ، اين نكته شايستهء توجه است كه در آيات كتاب الهى اين كلمه تنها دو بار و در هر دو بار نيز عينا در مقام سخن گفتن از ساكنان آبادى و نيز آباديى كه ستمگر بوده است .
هامش
( 107 ) در چاپ الاتقان چنين آمده ، و جاى شبههاى نيز در كلمهء « خمود » كه محل شاهد است وجود ندارد . البته روايت ديوان لبيد ، كويت ، 1962 م ، ص 34 ، « همود » است .
( 108 ) ر ك : المفردات .