ابن عباس گفت : « ذاهبة و جائية تنقل الحجارة بمناقيرها فتبلبل عليهم رءوسهم » ( پرندگانى كه مىرفتند و مىآمدند و در منقار خود سنگ حمل مىكردند و با سنگهايى كه بر سر آنان مىريختند آنان را از همديگر جدا و متفرق مىساختند ) . چون نافع از او پرسيد : آيا عرب با چنين تفسيرى آشناست پاسخ داد : آرى ، آيا نشنيدهاى شعر شاعر را كه مىگويد :
و بالفوارس من ورقاء قد عملوا * أحلاس خيل على جرد أبابيل
يعنى : و با سوارانى از ورقاء كه همه مىدانند آنان سوارانى هميشه بنشسته بر اسبان بدون زين كوتاه قدند .
[ اين كلمه در آيهء فيل / 3 آمده است :
« وَ أَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْراً أَبابِيلَ * تَرْمِيهِمْ بِحِجارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ * فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ »
.
يعنى : پرندگان ابابيل را بر آنان فرستاد تا آنها را با سجيل سنگباران كردند و به سان علفى پس مانده در آخور در آوردند .
اين كلمه ، به صيغه و مادّه ، تنها يك بار در قرآن به كار رفته است .
تفسير ابن عباس در اين مورد ، از قبيل شرح اين كلمه در سياق خاص خود و در مجموع آيه است ، نه آن كه كلمه « أبابيل » بتنهايى چنين مفهومى را در برداشته باشد . چنان كه در بيت شاهد نيز مفهوم « جرد ابابيل » آن نيست كه بروند و بيايند و در منقار خود سنگ حمل كنند . بنابر اين ، ابن عباس اين شرح را از وصف اين پرندگان در قرآن گرفته كه مىگويد : « آنها را با سجّيل سنگباران كردند » ؛ گويا مقصود اصلى شرح ابن عباس از كلمهء أبابيل همين قسمت است كه « با سنگهايى كه بر سرشان مىريختند آنان را از همديگر جدا و متفرّق مىساختند » .
راغب در تفسير اين كلمه از آيهء فيل اين نظريّه را اظهار مىدارد كه ابابيل يعنى : پراكنده ، مانند افراد شتر ؛ و مفرد اين كلمه نيز « أبيل » است . « 99 »
بنا بر آنچه گفتهاند اين كلمه يك واژه معرّب است . از ديگر سوى مىدانيم در زبان عربى وقتى لفظى غير عربى بدين زبان در آورده مىشود همان مفهومى را بدان مىبخشند كه در مادّهء عربى نظير اين كلمه يا در موارد استعمال آن وجود دارد . در زبان عربى كلمه « إبالة » در مورد پشتهء هيزم به كار رفته و كلمه « إبل مؤبلة » نيز در معنى شتران گرد هم آورده شده ، آمده است .
همچنين دو حرف باء و لام ، در هر چيزى كه مفهوم آميخته شدن و آشفتگى را در بر دارد ، تكرار شده است ، مأخوذ از « بلبلة الأسنّة » يعنى در هم آميخته شدن نيزهها ؛ « بلبل
هامش
( 99 ) ر ك : المفردات .