طه / 16 :
« فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها مَنْ لا يُؤْمِنُ بِها وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَتَرْدى »
« مباد آن كه بدين آيات ايمان ندارد و از پى خواستههاى نفس خويش رفته است تو را از آنها باز دارد و هلاك شوى » . در حديث نيز آمده است : « إنّ الرّجل ليتكلّم بالكلمة من سخط اللّه ترديه » ( گاه كسى به يك كلمه كه مايهء خشم خداوند است دهان مىگشايد و همين كلمه او را هلاك مىكند ) . ابن اثير در تفسير « ترديه » در اين حديث مىگويد : يعنى اين كه او را به هلاكت مىافكند . « 37 »
امّا اين كه ، چنانچه در تفسير ابن عباس آمده ، شخص در آتش باشد ، اين مفهومى اسلامى و خاص و همين نيز مفهوم متعارف از واژه « تردّى » است .
امام طبرى در تفسير آيهء ليل همين مفهوم را بيان مىدارد . و آيات پس از آيهء موضوع مسئله كه در مقام هشدار و انذار است ، نيز همين را تأييد مىكند :
« فَأَنْذَرْتُكُمْ ناراً تَلَظَّى * لا يَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَى * الَّذِي كَذَّبَ وَ تَوَلَّى »
« پس شما را از آتشى بيم دادم كه بدان در نيايد مگر سيه روزى كه دروغ شمرد و پشت كرد » . / 14 - 16
اين مفهوم اسلامى از صريح آيات ذيل نيز استفاده مىشود :
صافات / 56 :
« فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ * قالَ تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ »
« پس فرا نگريست و او را در ته دوزخ بديد . گفت : به خداوند سوگند ، نزديك بود هلاكم كنى » ؛ فصلت / 23 ، دربارهء روزى كه دشمنان خداوند به سوى دوزخ برانگيخته شوند :
« وَ ما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَ لا أَبْصارُكُمْ وَ لا جُلُودُكُمْ وَ لكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ * وَ ذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ »
- « از اين خود را نهان نمىداشتيد كه گوش يا چشم يا پوستتان عليه شما گواهى دهد ، بلكه مىپنداشتيد خداوند بسيارى از كارهايى را كه انجام مىدهيد نمىداند . اين گمانى است كه به پروردگار خويش داشتهايد و همين گمان هلاكتان كرد و از زيانكاران شديد » .
امّا در مورد بيت عدى بن زيد ، براى ما وجه روشنى بر استشهاد بدان بر معنى « به آتش در افكنده شدن » ، با مفهوم اسلامى خاص ، به نظر نمىرسد ، بلكه سياق اين بيت كه سياق اندرز دادن و عبرت آموختن مىباشد ، به معنى سقوط و در غلتيدن به هلاكتگاه نزديكتر است تا مفهوم مرگ ؛ و صريح لفظ اين بيت بدين حقيقت گواهى مىدهد . ]
هامش
( 37 ) ر ك : النهاية .