43 - تردّى :
ابن ازرق از معنى اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد : « اذا تردّى » .
ابن عباس گفت : « اذا مات و تردّى فى النار » ( هنگامى كه بميرد و به آتش در افتد ) .
چون از او پرسيد : آيا عرب با چنين تفسيرى آشناست ، گفت : آرى ، مگر نشنيدهاى شعر عدى بن زيد را كه مىگويد :
خطفته منيّة فتردّى * و هو فى الملك يأمل التعميرا
يعنى : مرگ او را در ربود و به هلاكت رسيد ، در حالى كه در ملك خويش آرزوى آبادانى داشت .
[ اين كلمه در آيهء ليل / 11 آمده است :
« وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنى * وَ كَذَّبَ بِالْحُسْنى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى * وَ ما يُغْنِي عَنْهُ مالُهُ إِذا تَرَدَّى »
يعنى : امّا آن كس كه بخل ورزيد و خود را بىنياز دانست * و آن بهترين را تكذيب كرد * سختى عذاب را براى او فراهم خواهيم ساخت * و چون هلاكتش در رسد ثروتش او را سودمند نخواهد افتاد .
از همين مادّه ، كلمهء « متردّية » در آيهء مائده / 3 آمده است :
« حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّيَةُ وَ النَّطِيحَةُ وَ ما أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا ما ذَكَّيْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِكُمْ فِسْقٌ . . . »
« مردار ، خون ، گوشت خوك ، آنچه به نام غير خدا ذبح شده ، حيوان خفه شده ، آن كه به سنگ زده شده ، آن كه از بالاى صخره افتاده و آن كه به شاخ حيوان ديگرى مرده و آن كه درنده شكارش كرده - مگر اين كه حلالش كرده باشيد - و آنچه در برابر بتان ذبح شده و اين كه به وسيلهء تيرهاى قمار قرعه زنيد بر شما حرام شده است . اين فسق است . . . » .
واضح است كه در اين آيه ، واژهء « متردّية » از مرگ و در افتادن در آتش حكايتى ندارد ، بلكه بر همان مدلول اصلى خويش دلالت مىكند كه هلاك شدن به وسيلهء « مرداة » يا صخره است . راغب نيز در المفردات اين كلمه را بدين نحو تفسير كرده است . به عبارت ديگر مقصود از « متردّية » حيوانى است كه از فراز كوهى بر زمين افتاده و يا به درون چاهى سقوط كرده و مرده است ، چنان كه زمخشرى در كشّاف اين واژه را بدين گونه تفسير مىكند .
از همين مادّه ، كلمهء « ردى » براى دلالت بر مرگ و مطلق هلاكت مىآيد ، چنان كه فعل ثلاثى مجرد آن نيز در معنى هلاكت كامل ، با در نظر گرفتن سقوط و هبوط ، به كار برده مىشود ، چنان كه در آيهء ذيل مشاهده مىكنيم :