تفاوت ميان نر و ماده نيز در وضوحى محسوس و قابل درك ، همانند تاريكى شب و روشنايى روز است ؛ اين هر دو نيز مقدمهاى توضيحى شده است براى بيان تفاوتى همانند اين تفاوت محسوس ، در امورى غير مادّى كه به حسّ و درك در نيايد : « شما به راههايى متفاوت مىرويد » ؛ همچنين مقدّمهاى است براى توضيح تفاوتى عميقتر در پديدههايى غير مشهود كه در فاصلهء اين سراى و آن سراى و تا رسيدن به روز پاداش و كيفر روى مىدهد :
« امّا آن كس كه بخشايش و پرهيزگارى كرد * و آن بهترين را تصديق نمود * پس به گشايش رهنمونش شويم * امّا آن كس كه بخل ورزيد و خود را بىنياز دانست * و آن بهترين را تكذيب كرد * پس به سوى دشوارى خواهيمش راند » .
« براستى كه هدايت بر ماست * و اين جهان و آن جهان از آن ما * پس من شما را از آتشى بيم دادم كه زبانه مىكشد * و بدان در نيايد مگر سيه روزى كه تكذيب كرد و روى گردان شد و از آن دور داشته خواهد شد آن كسى كه پرهيزگارترين است * آن كه مال خويش را مىبخشد تا خود پاك شود » .
همهء اين متقابلها ، اعم از معنوى و غيبى ، يعنى تقابلهايى چون بخشايش كند و بخل ورزد ، از خدا پروا كند و خود را بىنياز بداند ، تصديق كند و تكذيب كند ، گشايش و دشوارى ، اين جهان و آن جهان ، بدان در آيد و از آن دور داشته شود ، سيه روز و پرهيزگار . . . - همه و همه - حقايقى است كه بلاغت اعجازى قرآن آن را از طريق بيان مقدّمهاى روشنگر ، واضح و آشكار مىسازد ؛ مقدّمهاى كه توجّه همگان را به تفاوت مادّى و واضح و محسوس ميان پديدههاى نامبرده شده در اين آيات جلب مىكند كه « سوگند به شب ، هنگامى كه همه جا را فرو پوشد * و سوگند به روز هنگامى كه روشنى گسترد * و سوگند به اين كه نر و ماده را بيافريد * كه به راههاى متفاوت مىرويد » .
در آيات ضحى مىنگريم :
« وَ الضُّحى * وَ اللَّيْلِ إِذا سَجى * ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ ما قَلى »
.
در اين آيات واو قسم توجّه مخاطبان را به صورتى مادى و واقعيّتى محسوس جلب مىكند كه مردم همه بر آن گواهى مىدهند و آن نيز عبارت است از درخشش نور و روشنايى در ميانه روز و سپس سستى شب ، هنگامى كه چتر گسترد و بيارامد . اين دو پديدهء طبيعى و روز در پى يكديگر مىآيند و تكرارى مىشوند ، بىآنكه در تكرار پى در پى آنها چيزى باشد كه ناظران را به شگفت در آورد يا به انكار وا دارد ، بلكه بىآنكه به انديشه كسى درگذرد كه آسمان