اين كتاب از حيث كميت و حجم بزرگترين اثر تنوخى محسوب مىشود .
وى تأليف اين كتاب را در سال 360 هجرى آغاز و بعد از سال 373 به پايان برده است . در اين كتاب مطالب گوناگونى از قبيل : وصف مراحل حيات انسان ، اخلاق قضات ، جود برامكه ، امثلهء صوفيه ، حكايات خلفا و امرا و وزرا و ادبا و فقها و تجار و عياران و ساير طبقات اجتماع آمده است . مؤلف در اين كتاب از اشعار شاعران معروفى چون .
ابو القاسم عبد الله بن محمد الصورى ( شاعر شام ) ،
ابو الفرج عبد الواحد بن نصر المخزومى معروف به ( الببغا ) ( از شاعران عهد سيف الدولهء حمدانى ) ،
ابو فراس الحارث حمدانى ،
ابو الفضل محمد بن عبد الله بن المرزبان الكاتب الشيرازى ،
و ابو الحسن محمد بن غسان بن عبد الجبار بن احمد الدارى ، استفاده كرده و بيت يا ابياتى از آنان را در كتاب نقل نموده است . تنوخى گذشته از مشاهدات و روايات شفاهى ، در تأليف كتاب از برخى آثار نيز سود جسته است مانند :
آثار وهب بن منبه ، اغانى ابو الفرج اصفهانى و دواوين شاعران . وى اين كتاب را بر اساس مسموعات و مشاهدات و مذاكرات خود با ديگران ( مانند قضات ، نويسندگان و شعرا و ساير طبقات مردم ) تأليف نموده و به علت ورود در مسائل گوناگون آن را به بابهاى معينى منقسم و مرتب نكرده است .
قاضى تنوخى گاه هنگام نقل اشعار به نقد آنها مىپردازد و در نثر نيز همين شيوه را مرعى و ملحوظ مىدارد .
اصناف و طبقاتى كه در اين كتاب ذكرى از آنان به ميان آمده يا حكايتى از ايشان نقل شده است عبارتند از :
خلفا مانند : رشيد ، مأمون ، مستعين ، مقتدر ، معتصم ، متوكل ، مهدى و واثق .
امرا و سرداران ، مانند : سبكتكين ، عضد الدوله ، عماد الدوله ، معز الدوله ، ايتاخ ، ناصر الدوله و غيره
وزرا ، مانند : حسن بن سهل ، جعفر بن يحيى برمكى ، فضل بن ربيع ، ابن مقله و غيره .
قضات ، از قبيل : ابو القاسم تنوخى ( پدر مؤلف ) ، ابن ابى دواد و ابو يوسف انصارى ( قاضى بغداد در عهد مهدى و هادى و رشيد . )
امم و قبايل مختلف ، مانند : بصريون ، برامكه ، بنى هاشم خوارج ، اهل روم و
الفرج بعد الشدة ( فرج بعد از شدت ) ( فارسى ) — صفحة مقدمه 12
مساهمون: القاضي التنوخي
صمقدمه ١٢