دوران مبارك
در دوران ياد شده خانه امام صادق دانشگاهى بود ، كه به حضور عالمان بزرگ در حديث ، تفسير ، حكمت و كلام زينت يافته بود و در حوزه درس وى غالبا دو هزار تن و گاه چهار هزار نفر شركت مىكردند . [ 29 ]
كسانى كه در جلسات درس امام حضور مىيافتند دانش طلبان و راويان حديث بودند كه از جاهاى دور مىآمدند و هرگاه مراقبت و كنترل بر طرف مىگرديد كوفه ، بصره ، واسط و حجاز نخبگان خود را به مدينه و دانشگاه امام صادق گسيل مىداشت . و نيز كسانى از قبايلى چون بنى اسد ، مخارق ، طى ، سليم ، غطفان ، غفار ، خزاعه ، خثعم ، مخزوم ، بنى ضبه ، قريش و به ويژه بنى حارث بن عبد المطلب و بنى حسن بن حسن بن على به مدينه فرستاده مىشدند . [ 30 ]
جمعى از بزرگان از امام صادق علم و حديث آموختهاند كه برجستهترين آنان عبارتند از : يحيى بن سعيد انصارى ، ابن جريح ، مالك بن انس ، ثورى ، ابن عيينه ، ابو حنيفه ، شعبه ، ابو ايوب سجستانى و . . . ، اينان علمآموزى از امام را براى خويش شرف و افتخار و فضيلتى مىدانستند كه نصيبشان شده است . [ 31 ]
در اين دوران مبارك و فرخنده حوزهء درس امام صادق شهرتى عظيم به دست آورد . وى رهبر فكرى نهضت فرهنگى آن روزگار بود . در واقع نخستين كسى كه مكتب فلسفى جهان اسلام را پديد آورد ، او بود . نه تنها كسانى كه بعدها مذاهب فقهى را تأسيس كردند در حوزهء امام شركت مىكردند ، بلكه دانشپژوهان فلسفه و فيلسوفان نيز از راههاى دور به مكتب علمى او روى مىآوردند . [ 32 ]
آنچه گفته شد مربوط است به بخش اول زندگى امام صادق ، كه همان دوران امويان است ، و به كوتاهى اشاره شد ، تفصيل آن را در بحث پادشاهان عصر و فرمانداران شهرش ( مدينه ) خواهيم گفت .
اكنون به اختصار به دوران دوم زندگى حضرت ، يعنى روزگار عباسيان ، خواهيم پرداخت .