جملگى آنها از منابع درجه يك فقه حنفى بشمار مىآيند . وى در اكثر مسائل با ابو حنيفه مخالفت كرد .
3 - حسن بن زياد :
حسن بن زياد لؤلؤى كوفى ( د 204 ه . ) . او از فقيهان حنفى و روايتگر آراء ابو حنيفه است . محدثان او را در دينش مورد طعن قرار داده و رواياتش را بىاعتبار دانستهاند . ابن معين گويد : او كذاب و ناموثق است . نضر بن شميل به كسى كه از كتب حسن بن زياد استنساخ مىكرد گفت : براى سرزمين خودت شر آوردى . ابو ثور گفت : دروغگوتر از لؤلؤى نديدم . ابن ابى شيبه گويد : اسامه او را خبيث خوانده ولى قاسم او را موثق دانسته است . [ 48 ] ابو عوانه در مستخرج خود و نيز حاكم نيشابورى در مستدركش احاديث او را استخراج كردهاند .
4 - زفر بن هذيل :
پدر زفر بن هذيل عرب و مادرش ايرانى بود . او قديمىترين شاگرد ابو حنيفه نسبت به ابو يوسف و محمد بود كه در سال 158 ه . درگذشت . وى فقه مبتنى بر اجتهاد را از ابو حنيفه فرا گرفت و در اين انديشه چندان توانا و ماهر شد كه بىمانند گرديد .
زفر در ميان شاگردان ابو حنيفه بيشتر از همه به قياس اعتقاد داشت ، و كسى بود كه گاه در حوزهء درس به جاى ابو حنيفه به تدريس مىنشست ، و اگر او نبود ، ابو يوسف به جاى استاد درس مىگفت . ديده نشده كه از ابو حنيفه روايت كرده باشد ، و اين ناشى از آن است كه پس از ابو حنيفه چندان زنده نماند و اين مدت كافى نبود تا وى به تدوين روايات و آراء استاد دست زند . اما او با زبان به انتشار مذهب حنفى يارى كرد .
در حيات ابو حنيفه او مقام قضاوت را در بصره عهدهدار شد . احمد بن معدل مالكى در ابياتى او را چنين هجو كرده است :
اگر در آنچه بر من نقل كردى دروغ گفته باشى پس گناهان ابو حنيفه و زفر بر عهده تو باد همان كسانى كه عمدا به قياس تكيه كرده و از حديث و خبر روى گرداندند . [ 49 ]
محدثان روايات زفر را رها ساختهاند . ابو موسى محمد بن مثنى مىگويد :
نشنيدم كه عبد الرحمن بن مهدى از زفر چيزى نقل كرده باشد . معاذ بن معاذ گفت :
الإمام الصادق و المذاهب الأربعة ( امام صادق و مذاهب چهارگانه ) ( فارسي ) — صفحة 391
مساهمون: اسد حيدر
ص٣٩١