1 - ابو يوسف :
ابو يوسف يعقوب بن ابراهيم انصارى ( 113 - 182 ه . ) از نظر نسب انصارى بود و عرب . در كوفه پرورش يافت و فقيرانه بزرگ شد . وى در آغاز در شمار شاگردان ابن ابى ليلى بود ، ولى از او جدا گشت به حوزهء درس ابو حنيفه پيوست .
ابو حنيفه بيست سال هزينهء زندگى او و خانوادهاش را پرداخت . پس از درگذشت ابو حنيفه و زفر بن هذيل ، در رأس اصحاب و پيروان ابو حنيفه قرار گرفت . اوضاع سياسى او را در پيشرفت و كاميابى يارى كرد ، و دنيا نيز به او روى آورد ، و در نزد خلفاى عباسى مقامى بلند يافت . وى از طرف سه تن از خلفاى عباسى : مهدى ، هادى و هارون به قضاوت گمارده شد و در نزد هارون الرشيد از موقعيت ويژهاى برخوردار گرديد . مذهب حنفى به دست او و از طريق قاضيانى كه از پيروان و شاگردانش برگزيده مىشدند ، در سراسر جهان اسلام منتشر گرديد . در واقع نفوذ و گسترش مذهب حنفى به اتكاى قدرت صورت گرفت . ابو يوسف كتابهاى زيادى نوشت و آراء خود و استادش ابو حنيفه را در آنها تدوين كرد .
ابن نديم برخى از آثار ابو يوسف را بدين قرار آورده است : « كتاب الصلاة » ، « كتاب الزكاة » ، « كتاب الصيام » ، « كتاب الفرائض » ، « كتاب البيوع » ، « كتاب الخراج » ، « كتاب الوكالة » ، « كتاب الوصايا » ، « كتاب اختلاف الأنصار » ، « كتاب الرد على مالك » و . . . افزون بر آنها ، قاضى بشر بن وليد مطالبى را از او روايت كرده كه سى و شش كتاب مىشود . ابو يوسف نخستين فقيهى است كه آراء فقهى خود را به استناد حديث اظهار نموده ، و بدين ترتيب بين طريقه اهل رأى و اهل حديث جمع كرده است .
2 - محمد بن حسن شيبانى :
محمد بن حسن شيبانى مولى بنى شيبان ( 132 - 189 ه . ) بود ، و به حوزهء درس ابو حنيفه راه يافت اما درسش را به پايان نبرد ، چرا كه او در حالى كه هجده سال بيشتر نداشت ابو حنيفه درگذشت . اين بود كه تحصيلش را نزد ابو يوسف به پايان رساند ، و از سفيان ثورى و اوزاعى حديث شنيد و سفرى به مدينه كرد و از مالك فقه و روايت آموخت ، و مدت سه سال نزد مالك به فراگيرى علم پرداخت . او از كسانى بود كه حديث را وارد فقه اهل رأى كرد ، و كتب متعددى نگاشت كه
الإمام الصادق و المذاهب الأربعة ( امام صادق و مذاهب چهارگانه ) ( فارسي ) — صفحة 390
مساهمون: اسد حيدر
ص٣٩٠