اما برخى از حاملان علم با اميران و زمامدارانى همكارى كردند كه از دين بهرهاى نداشتند ، ولى اينان بنيانى شدند كه حكومتگران سلطه جابرانهشان را بر آن پىافكندند . اين دسته از عالمان سبب شدند كه مسلمانان مشاهده كنند كه اسلام از ادارهء امور جهان و تحقق عدالت ناتوان است ؛ و حال آنكه دين والاتر از آن است كه بازيچه تمايلات قرار گيرد ، يا ميدانى براى اختلاف آرا شود ، و يا جولانگاهى براى حزبگرايى عالمان گردد .
به هر حال بين فرقههاى مختلف برخوردهاى سختى پديد آمد ، و مشكلات بسيار پيچيدهاى رخ نمود ، كه مادام كه عالمان حكومتى محور و مصدر امور دين هستند اين مشكلات حل نخواهد شد ؛ چرا كه از آنان انديشههايى ارائه مىشود و افكار عمومى را تحريك مىكند كه سرانجام حوادث دردناكى را مىآفريند .
وقتى به حوادث دردناكى كه بين پيروان مذاهب چهارگانه روى داد نگاه كنيم ، جانمان آزرده مىشود ، و از اينكه بديها و زشتيهايى در ميان گروههاى مسلمان پديد آمد ، اندوهناك مىگرديم . اين رويدادها به روشنى اين ادعا را كه بين مذاهب اختلاف وجود ندارد ، تكذيب مىكند . و نيز اين حوادث ، چنان كه نويسنده كتاب « التبصير » و ديگران گفتهاند ، نشان مىدهد پيروان اين مذاهب كه هر كدام عقيده دارند خود به تنهايى بر حقاند ، سخنى بىتفكر و ادعايى بدون تحقيق است .
گمان نمىكنم حوادثى كه بين حنفيان و حنبليان ، و بين حنبليان و شافعيان ، در پى لعن حنبليان و شافعيان به وسيله خطيبان حنفى بر فراز منبر روى داد ، و حنبليان مسجد شافعيان را در مرو به آتش كشيدند ، از يادشان رفته باشد .
آشوب ديگرى بين حنفيان و شافعيان در نيشابور روى داد كه كسان بسيارى در گرداب اين آشوب فرو رفتند و دامنهء درگيرى و اختلاف بالا گرفت . در اين فتنه كه با انگيزههاى مذهبى پديد آمد ، بازارها و مدارس به آتش كشيده شد . على رغم قربانيان زيادى كه شافعيان در اين آشوب تحمل كردند ، سرانجام بر حنفيان چيره شدند و انتقام خونينى از آنان گرفتند . اين حادثه در سال 554 ه . روى داد . در سال 716 ه . ستيزهء مشابهى بين شافعيان و حنبليان در اصفهان به وقوع پيوست . در اين فتنه ، كه باز محرك آن تعصبات مذهبى بود ، عدهء زيادى كشته شده و خانهها و بازارهاى بسيارى به آتش كشيده شد ، و سرانجام حكومت مجبور شد براى فرونشاندن آتش فتنه به زور متوسل شود . [ 6 ]
در بغداد نيز درگيرى شديدى روى داد و حكومت براى پايان بخشيدن به آن
الإمام الصادق و المذاهب الأربعة ( امام صادق و مذاهب چهارگانه ) ( فارسي ) — صفحة 249
مساهمون: اسد حيدر
ص٢٤٩