شهادت هيچ كس جز پيروان مذاهب رسمى پذيرفته نگرديد و كسى از اينان به مقام امامت جمعه و خطابه و تدريس منصوب نشد . كسى در اين ايام نمىتوانست مقلد هيچ مذهبى جز مذاهب چهارگانه باشد . در طى آن روزگار فقيهان ، ديگر مذاهب را تحريم كردند و فقط پيروى از يكى از مذاهب رسمى را مجاز شمردند .
استاد عبد المتعال صعيدى ، يكى از عالمان الأزهر ، در كتابش « ميدان الاجتهاد » مىگويد : « عباسيان چون ديدند ابزار خشونت و زور ديگر كارساز نيست ، بر آن شدند كه مردم را از راه تعليم و آموزش جلب كنند . براى تحقق اين هدف كوشيدند عالمانى تربيت كنند كه در اختيار آنان باشند ، و لذا از همان آغاز اموال و پول فراوانى به آنان بخشيدند . حال آنكه مسئلهء آموزش همواره در ميان امت اسلامى دور از سلطهء حكومت و قدرت جريان داشته است ؛ همانگونه كه امروز نيز جوامع پيشرفته در اروپا و آمريكا ، چنين است ، و مسلمانان در آن جوامع آموزش را در مساجد تهى از سلطه و سلطهگر انجام مىدهند ، و عالمانى را در اين مساجد تربيت مىكنند كه در كارها جز خدا را در نظر ندارند ، و از تمايلات هيچ حاكمى پيروى نمىكنند ، و در برابر هيچ ستمگرى خضوع نمىنمايند . اما عباسيان تصميم گرفتند اين شيوه پسنديده را كنار بگذارند ، و خود امر آموزش را به عهده بگيرند . اين بود كه به جاى مساجد به تأسيس مدارس اقدام نمودند و براى تشويق علما ، اوقاف بسيارى ايجاد كردند تا از اين طريق آنها را زير سلطه خود بگيرند . ممالك زير نفوذ دستگاه خلافت نيز اين شيوه را پذيرفتند . بدين ترتيب مسئلهء تعليم و آموزش از دست مردم بيرون آمد و در اختيار حكومت قرار گرفت ، و در نهايت اين ترفند در عالمان اثر گذاشت و آنان را تسليم ارادهء فرمانروايان ساخت ، تا آنجا كه قدرت مخالفت با حاكمان را از دست داده و حتى كوچكترين نصيحت به زمامداران را نيز فراموش كردند .
مدرسه « بيهقيه » كه به بيهقى ( د 450 ه . ) منسوب است ، نخستين مدرسه از اين نوع بود كه بنا نهاده شد و پس از آن به دستور امير نصر سبكتكين مدرسه « سعيديه » در نيشابور احداث شد . سپس وزير نظام الملك در سال 459 ه . مدرسهء « نظاميه » را در بغداد پديد آورد ، و براى گشايش آن جشن بزرگى ترتيب داده شد . . .
بعد صلاح الدين ايوبى به مصر آمد و مدارسى را براى آموزش در آن سامان بنياد نهاد . وى در سال 566 ه . مدرسه « ناصريه » را براى آموزش مذهب شافعى ، و در سال 572 ه . مدرسه « صلاحيه » را در قرافة الصغرى « در كنار آرامگاه امام شافعى ساخت ،
الإمام الصادق و المذاهب الأربعة ( امام صادق و مذاهب چهارگانه ) ( فارسي ) — صفحة 223
مساهمون: اسد حيدر
ص٢٢٣