مىشنيدند ، و در نتيجه دلهايشان انباشته از كينه و دشمنى نسبت به كسانى مىشد كه مذهب خود را به نفع يكى از چهار مذهب رها نمىكردند .
نتيجهگيرى بحث
با توجه به آنچه گذشت ، اين حقيقت آشكار مىگردد كه عامل اساسى در پيدايى انديشه التزام به مذهب فقهى معين ، و بسته شدن باب استنباط احكام شرعى ، قدرت و حكومت بود . اينكه مذاهب چهارگانه استمرار يافته و پيروان زيادى پيدا كردند ، به دليل ايجاد امكانات تشويقكننده و برانگيزنده بود . اگر مذاهب ديگر نيز از چنين عوامل و امكانات بقاء برخوردار بودند ، بىگمان استمرار مىيافتند و تودههاى مردم از آنها پيروى مىكردند ، و در مقابل مذاهبى كه با اقبال مواجه شدند مورد مخالفت قرار مىگرفتند . اما چون قدرتى از آنها حمايت نكرد ، از عرصه وجود برافتادند ، و اين كنار رفتن به دليل عدم صلاحيت ذاتى آن مذاهب نيز بود .
مذهب حنفى از حمايت تشويق كنندهء بيشترى برخوردار شد . اين مذهب در اوايل عهد عباسى كه دولت مذهب را مبناى قانونگذارى مىشمرد شكل گرفت ، و مقام قاضى القضاتى به اهل رأى سپرده شد ، و پيروان ديگر مذاهب چندان مشاركتى در امر قضا نداشتند .
پس از بر افتادن عباسيان تركان ، كه خواستند خود را واجد شرايط خلافت اسلامى قلمداد كنند ، ناچار به مذهب حنفى گردن نهادند . بر اساس حديث « خلافت از آن قريش است » . يكى از شروط خلافت قرشى بودن بود ، و حنفيان چنين شرطى را لازم نمىدانستند . نخستين كسى كه قرشى نبود و به خلافت رسيد ، سلطان سليم فاتح بود ، و حنفيان خلافت او را تأييد كردند . اينان معتقد بودند كه خليفه از پنج راه به خلافت مىرسد : 1 - شمشير ، 2 - انتخاب ، 3 - وصايت ، 4 - حمايت محرومان ، 5 - امانتدارى . حنفيان براى توجيه شرعى خلافت عثمانى مىگفتند آثار بازماندهاى كه از پيامبر در اسلامبول موجود است ، آثارى است كه پس از هجوم مغولان بر بغداد مصون مانده ، و خليفه عباسى آنها را به مصر و قاهره فرستاده ، و سرانجام سلطان سليم آنها را از قاهره به اسلامبول آورده و در صندوقى از نقره نگهدارى مىكند . اين آثار عبارتند از : جامه پيامبر ، يك دندان پيامبر ، تارهاى موى پيامبر ، كفش پيامبر ، قطعهاى از پرچم رسول خدا ، ظرفى آهنى و رداى امام ابو حنيفه . [ 21 ]
بدين ترتيب مىبينيم كه زمينهها و عوامل انتشار مذاهب همواره با سياست