به او گفت : آيا نمىدانيد كه كسب ذرهاى حرمت حكومتى ، از دانش بهتر است ؟ [ 17 ] به هر تقدير اقبال يار مالك شد و مقام و مرتبتى يافت و مذهبش مقبول واقع گرديد و كتابش موقعيتى پيدا كرد كه دربارهاش گفتند : پس از قرآن در زمين كتابى صحيحتر از كتاب مالك نيست . در عبارت آمده است : در زمين كتابى از كتاب مالك به قرآن نزديكتر نيست .
انتشار و رواج مذهب مالك به دست قاضيان و پادشاهان صورت گرفت ؛ چنان كه در اندلس به سبب فشار و تحميل فرمانرواى آن ديار ترويج شد . وقتى به فرمانرواى اندلس به سبب فشار و تحميل فرمانرواى آن ديار ترويج شد . وقتى به فرمانرواى اندلس خبر رسيد كه مالك به محض شنيدن سيره و روش حكمران اندلس شگفتزده شده و گفته است از خداوند مىخواهيم كه سرزمين ما را به وجود چنين پادشاهى زينت بخشد ، چون اين گفتار مالك به پادشاه اندلس رسيد ، مردم را وادار كرد كه از مذهب مالك پيروى كنند . اين امر از نيرومندترين عوامل رواج مذهب مالك بود . مردم نيز در مقام اطاعت از قدرت و خضوع در برابر حكمران به مذهب مالك گردن نهادند ، بدون اينكه بدانند دليل امتياز و برترى آن در چيست .
مذهب مالك در آفريقا به وسيله قاضى سحنون رواج يافت . مقريزى مىگويد : هنگامى كه معزباديس فرمانروا شد ، تمامى مردم آفريقا را وادار به ترك ديگر مذاهب و فقط پيروى از مذهب مالك كردند . به اين ترتيب مردم آفريقا و اندلس جملگى پيرو مذهب مالك شدند ، چرا كه دنياطلبى خود و علاقه پادشاه را در اين مىديدند . زمانى كه قضاوت و فتوى در تمامى شهرها منحصرا بر اساس مذهب مالكى بود ، تودههاى مردم نيز ناگزير به اطاعت و پيروى از آن بودند ، و بدين ترتيب اين مذهب همه جا نفوذ كرد و مقبوليت تام و عام يافت . اينها بود دليل رشد و گسترش مذهب مالكى نه شايستگى و قدرت معنوى آن . در آن سامان اين مذهب بر اساس زور حكومت ، كه مردم را بدون آگاهى و علم به اطاعت مىخواند ، توسعه يافت ؛ همان گونه كه در مغرب اقصى نيز ، به دليل علاقه پادشاه ، و پذيرش دستور و فرمايش او ، عموميت پيدا كرد ، نه به دليل استقلال معنوى آن مذهب از حكومت و قدرت اجرايى آن . دولت تاشفين در سدهء پنجم هجرى در اندلس پديد آمد ، دومين حكمران آن على بن يوسف بن تاشفين بود كه در دوران او فقيهان داراى نفوذ و اعتبار شدند ، و در نزد او كسى محترم و عزيز بود كه مالكى بود . در روزگار اين فرمانروا كتابهاى مربوط به مذهب مالكى فراوان شد و بر اساس اين كتابها عمل مىگرديد و بقيه متون
الإمام الصادق و المذاهب الأربعة ( امام صادق و مذاهب چهارگانه ) ( فارسي ) — صفحة 216
مساهمون: اسد حيدر
ص٢١٦