آثارى پديد آوردند و مسائل و آراء ابو حنيفه را پيراستند . در واقع ابو حنيفه جز مشاركت در اظهار نظر نقشى نداشت ، و آنان در اكثر مسائل با وى مخالفت كردند ، چنان كه عرصه اين مذهب را در زمينهء حيلهها و راههاى شرعى گسترش دادند .
نخستين كسى كه در اين زمينه نقش داشت ، قاضى ابو يوسف بود . وى با قدرت و توانى كه در اختيار داشت ، و با تأليفاتى كه بر جاى نهاد ، و باببنديهايى كه در مسائل صورت داد ، خدمت بزرگى به فقه حنفى كرد . او حديث را وارد فقه حنفى كرد ، و كتاب « خراج » را بر اساس استنباط خود از حديث به اقتضاى مذهب مالك ، براى هارون نگاشت .
دومين نفر محمد بن حسن شيبانى ( 132 - 189 ه . ) است . [ 10 ] وى در كوفه زاده شد و در سايهء دولت عباسى پرورش يافت . ابو حنيفه را ديده اما به دليل جوانى از وى بهره علمى نبرده است . علوم مذهبى را نزد ابو يوسف آموخت . او داراى هوش و استعداد فراوان بود ، به همين دليل از مراجع اهل رأى شمرده مىشد . وى در مذهب حنفى داراى تأليفاتى است كه از متون دست اول در اين مذهب به شمار مىآيند و در واقع حنفيان جز آثار او چيزى در دست ندارند . او به مدينه سفر كرد و مالك را ديد و « موطاء » را نزد او خواند . آنگاه به شهرش بازگشت و مذهب خود و شاگردانش را مسأله مسأله بر اساس موطاى مالك طبقهبندى كرد . [ 11 ] وى با اينكه ، با اكثر آراء ابو حنيفه مخالف بود ، فقه او را نظم و ترتيب بخشيد .
سومين كس زفر بن هذيل است كه در سال 110 ه . متولد شد . او از اهل رأى بود و در ميان شاگردان ابو حنيفه بيش از همه به قياس بها مىداد .
چهارمين نفر حسن زياد لؤلؤى [ 12 ] است . او نزد ابو حنيفه درس خواند ، اما پس از آن از ابو يوسف و آنگاه از محمد بن حسن شيبانى علم آموخت . وى در مذهب حنفى كتبى تأليف كرد ، ولى آثار او اعتبار آثار شيبانى را پيدا نكرد .
اين چهار نفر ستون فقرات مذهب حنفى را شكل داده و آن را گسترش دادند . در تاريخ تأليفى از ابو حنيفه ذكر نشده كه فقه و آراء او را در برگرفته باشد .
مذهب او را شاگردانش تدوين و تنظيم كردند .
هر چند كتابى تحت عنوان « الفقه الأكبر » كه به ابو حنيفه نسبت داده شده داراى اوراق اندكى است و جز بخش ناچيزى از عقايد او را در بر ندارد ، اما بعدها شروح زيادى بر او نوشته و مطالبى بر آن اضافه گرديده كه بر حجم آن افزوده است .
با اين همه غالبا بر اين باورند كه اين كتاب از شخصى به نام « ابو حنيفه بخارى »
الإمام الصادق و المذاهب الأربعة ( امام صادق و مذاهب چهارگانه ) ( فارسي ) — صفحة 212
مساهمون: اسد حيدر
ص٢١٢