بنيانگذاران مذاهب چهارگانه داناتر و برتر بودند . سفيان ثورى ، چنان كه شعبه و ابو عاصم و ابن معين و ديگران گفتهاند ، به امير مؤمنان در حديث و سيد حافظان حديث ملقب بود . ابن مبارك گويد : از هزار محدث حديث شنيدم و نوشتم ، اما سفيان برترينشان بود . قطان گويد : من سفيان را از مالك بيشتر مىپسندم . اين نوع سخنان از رجالشناسان درباره سفيان زياد است ، و دربارهء ابو حنيفه سخنانى از اين دست شنيده نشده است . آرى از پيروان امامان چهارگانه مطالب ستايشآميز بىشمار نقل شده است .
سفيان بن عيينه ، ابن جريح ، ليث و ديگران نيز ، مانند سفيان ثورى ، از منزلت علمى والايى برخوردار بودند . مردم مدتها به آرا و فتاواى آنان مراجعه مىكردند ، و زمانى طولانى مذهبشان پيروانى داشت . آن مذاهب از ميان رفتند و در جهان سنت فقط چهار مذهب حنفى ، مالكى ، شافعى و حنبلى بر جاى ماند .
اما آرا و عقايد پيروان اهل بيت در اصول و فروع ماندگار شد ، و اين مكتب نيرومندتر از آن بود كه سياست و دخالتهاى حكومتگران و اميران در آن اثر بگذارد .
اينكه ديده شده است كه در برخى از موارد به تقيه روى آورده و از برانگيختن دشمنى قدرتمندان و حاكمان خوددارى كردهاند ، از سر تدبير و مصلحتانديشى بوده و خواستهاند از مهلكهها برهند ، چرا كه مىديدند با زندهماندنشان بهتر مىتوانند به دين خدا يارى رسانند ، نه با كشته شدن بيهوده .
اكنون لازم است كه به عوامل انتشار و گسترش مذاهب چهارگانه بپردازيم .
مذهب حنفى
اين مذهب به امام ابو حنيفه نعمان بن ثابت بن زوطى ( 80 - 150 ه . ) منسوب است . وى اهل كابل يا نسا بود . نام اصلى او عتيك بن زوطره بود . پدرش بردهء مردى از ربيعه از بنى تيم الله بن ثعلبه بود ، كه به آن بنى قفل نيز گفته مىشد . ابو حنيفه در نسا زاده شد و در بغداد وفات يافت .
عباسيان دعوت خود را بر اساس قرابت با پيامبر بنياد نهادند . آنان كه از تبار نبوى بودند ، نسبت به امويان كه دشمن اسلام و پيامبر بودند براى خلافت و حكومت شايستهتر شمرده مىشدند ، بنابراين طبيعى بود آنان بر ويرانهء دولت اموى كه متهم به دينستيزى بود ، دولتى پديد آورند كه رنگ مذهبى و دينى داشته باشد ، و كوشش كنند بين دين و دولت ارتباط نزديك و استوارى پديد آورند ، و احكام شريعت اسلام