وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً
« 1 »
و آن روز كه از هر امتى ، گروهى را محشور مىگردانيم .
( 1 ) در يكى از روايات گذشته براى درك مسأله رجعت به اين آيه اشاره شده بود . خداوند متعال در روز قيامت همه مردم را محشور كرده و گرد هم مىآورد
( وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً )
اما آيه بالا كه موضوع سخن ماست ، تنها به حشر بعضى از انسانها اشاره مىنمايد و مىفرمايد :
« . . . مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً »
در اين صورت اشارهاى به حشر در روز قيامت نداشته ، به حشر ديگرى كه در رجعت روى مىدهد اشاره مىنمايد . و از اين روى بر آن نام حشر نهاده شده است كه در رجعت گروههاى زيادى از انسانها پس از مرگ ، زنده مىشوند ، و از اين جهت شبيه حشر در روز قيامت مىباشد .
( 2 ) وقتى به طور مستقل به اين آيه مىنگريم ، هيچگونه دلالتى بر رجعت در آن نمىيابيم . ممكن است در اينجا پرسش شود پس چرا در اين آيه تنها از محشور شدن گروهى از افراد امتها سخن رفته است با اينكه مىدانيم همه انسانها در عرصه قيامت حاضر خواهند شد ؟
( 3 ) در پاسخ بايد گفت : براى حشر و حساب در روز قيامت دو شيوه محتمل است :
1 - حشر دفعى يا جمعى : به اين معنا كه همه انسانها از آغاز آفرينش تا پايان ، همه به طور يكسان محشور گردند و به اعمالشان رسيدگى شود .
محشور شدن انسانها در قيامت در باور عمومى چنين است اما در قرآن كريم دليلى براى آن وجود ندارد « 2 » ؛ حتى برخى اشكالات نيز به آن وارد است كه اينك در مقام بازگو كردن آن نيستيم .
2 - حشر تدريجى : گروههاى مختلفى به صورتهاى گوناگون وارد عرصه قيامت مىشوند ؛ نسلى پس از نسلى يا گروهى با تعداد مشخص ، پس از گروهى ديگر با همان تعداد ؛ يا افراد يك آيين و پس از آنها پيروان آيينى ديگر و يا . . . وارد عرصه محشر مىشوند . وقتى به حساب گروه اول رسيدگى شد گروه دوم وارد مىشوند و بقيه نيز به همين ترتيب .
( 4 ) به نظر مىرسد آيه مورد بحث ، اشاره به اين نوع حشر در قيامت دارد :
« وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً »
زيرا حشر يك نسل متضمن آن است كه گروهى از هر دين و مذهب به زندگى بازگردند :
« مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ » *
هم چنان كه در دنيا وضع چنين بوده است در حالى كه مقصود اين بخش از آيه آن نيست كه ديگران را واگذارد ، بلكه به يك بخش از حشر تدريجى اشاره دارد و البته بخشها و دفعات بعدى تدريجا به دنبال آن خواهد آمد .
( 5 ) آرى حشر ديگران واگذارده نشده است زيرا خداوند مىفرمايد :
« وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً »
يعنى اينكه حشر به تدريج همهء بشريت را از آغاز تا پايان فرا مىگيرد .
در اين صورت ، هر دو آيه اشاره به روز قيامت داشته و هيچگونه ارتباطى با رجعت ندارد و حتى
هامش
( 1 ) . سورهء النمل ( 27 ) ، آيهء 83 .
( 2 ) . بر خلاف نظر مؤلف شهيد ، آيهء 9 سوره آل عمران و 22 سوره انعام دربارهء حشر جمعى صراحت كامل دارند . [ م ]