مىگردد تا بميرد . )
3 - بازگشت همهء پيامبران عليهم السّلام .
4 - بازگشت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله .
5 - بازگشت امير المؤمنين عليه السّلام .
6 - بازگشت امام حسين عليه السّلام .
7 - بازگشت گروهى از هر امت .
8 - بازگشت شمارى از مؤمنان .
9 - بازگشت بعضى از امامان معصوم عليهم السّلام .
هيچ يك از اين مضامين در ميان روايات متواتر نيست .
تنها مضمون مشترك و اجمالى بين همه اين مضامين عبارت است از : « بازگشت بعضى از اموات به دنيا پيش از روز قيامت . » . بيشتر روايات در اين مضمون مشترك بوده و از اين نظر قابليت اثبات تاريخى را دارند ولى به هر روى فايدهاى به حال معتقدين به رجعت ندارد .
( 1 ) اشكال دوم : پذيرش صحت اين مضامين ( يعنى اعتقاد به رجعت به طور كلى ) ، به دليل ضعف بيشتر اين اخبار ممكن نيست . البته پذيرش اجمالى آن نيز به معنايى كه گفتيم سودى به حال معتقدين به رجعت ندارد .
البته مضامينى در اين اخبار تكرار شده است كه روشنترين آن ، بازگشت امير المؤمنين عليه السّلام مىباشد كه به تعبير قرآن كريم « دابة الارض » هموست . اين اشكال بر اين مضمون وارد نبوده و در محل خود قابل اثبات مىباشد .
( 2 ) اشكال سوم : باورمندان به رجعت آن را امرى اعتقادى به حساب مىآورند . حال آن كه عالمان اسلامى بر آنند كه عقايد ، با خبر واحد هر چند نيز درست و متعدد باشد ، ثابت نمىگردد و دانستيم آن روايات در مضامين نهگانه خود متواتر نمىباشند . حتى اگر آن مضامين در روايات تكرار هم شده باشند تا وقتى كه به حد تواتر نرسند آن روايات قابليت اثبات تاريخى را ندارند . البته هم چنان كه گفته شد مضمون اجمالى روايات رجعت ، متواتر مىباشد ولى اين موضوع سودى به حال معتقدان به رجعت ندارد .
( 3 ) اشكال چهارم : بازگشت امامان معصوم عليهم السّلام پس از امام مهدى عليه السّلام از امام يازدهم به قبل ، از معروفترين برداشتها دربارهء رجعت است كه در اذهان بسيارى وجود دارد اما دليلى كه آن را تأييد نمايد و يا خبر واحد ضعيفى بلكه حتى روايتى كه از بازگشت همهء امامان هر چند بدون ترتيب گزارش دهد ، وجود ندارد . بلكه دلايلى بر نفى اين باور عمومى وجود دارد هم چون اين خبر كه : « قبر امام حسين عليه السّلام مىشكافد و به دنيا بازمىگردد » زيرا اگر باور پيش گفته درست باشد ، بايد نخستين كسى كه بازمىگردد امام حسن عسكرى عليه السّلام باشد ، نه امام حسين عليه السّلام .
تاريخ ما بعد الظهور ( تاريخ پس از ظهور ) ( فارسي ) — صفحة 546
مساهمون: حسن سجادپور
ص٥٤٦