هر كدام از اين دو رويكرد ، زير بخشهايى دارد كه بسته به اختلاف سطح عقلى و تمدنى جامعه بشرى ، متفاوت مىباشد .
مىتوان گفت بشريت در طول عمر خود ، در نتيجه تلاشهاى انبيا و تعاليم انسانهاى صالح ، در بيشتر مواقع با رويكرد دوم ( با سطوح متفاوتش ) زندگى نموده است .
هر چند بسيارى به فساد و انحراف گرفتار شدهاند اما به هر روى دست از آفريدگار نشستهاند .
قرآن كريم از زبان مشركان قريش مىفرمايد :
ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى
« 1 »
ما آنها ( بتها ) را جز براى اينكه ما را هر چه بيشتر به خدا نزديك گردانند ، نمىپرستيم .
پس آنان به رغم افراط در جانب كفر ، به آفريننده ايمان دارند و از همين رو در ذيل رويكرد دوم مىگنجند .
( 1 ) در گذر تاريخ براى رويكرد اول - كه زمام سرنوشت و اداره انسان را به دست خود او مىدهد - نمونه قابل توجهى نمىيابيم جز در دو دوره :
دوره اول : الحاد ساده و ابتدايى كه به شكل خاصى در مورد يأجوج و مأجوج نمود داشته است .
دوره دوم : الحاد پيشرفته و ماديت مدرن با انواع مختلف آن .
( 2 ) خطر و ضرر ملحدان نخستين ، نسبت به دارندگان رويكرد دوم ( الحاد پيشرفته ) امر روشنى است به خصوص نسبت به ملتهايى كه پيرو پيامبران بودهاند . مهمترين اين خطرات ، آسيبهاى اجتماعى و اقتصادى و قتل و غارتهايى است كه قبايل نخستين و بدوى نسبت به جوامع مؤمن روا مىداشتهاند .
از اين روى اراده خداوند بر اين قرار گرفت كه با ظهور رهبرى بزرگ و توانا ، يعنى اسكندر ذو القرنين ، آن جبهه فتنه و الحاد به شكست كشيده شود .
( 3 ) مردم ستمديده از حملات يأجوج و مأجوج به اين رهبر بزرگ شكايت كردند :
قالُوا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَ بَيْنَهُمْ سَدًّا .
« 2 »
گفتند : اى ذو القرنين ، يأجوج و مأجوج سخت در زمين فساد مىكنند ، آيا ( ممكن است ) مالى را در اختيار تو قرار دهيم تا ميان ما و آنان سدى قرار دهى ؟
( 4 ) اين رهبر بزرگ توانست دعوت پروردگار را در زمين منتشر سازد و فعاليتهاى آن جماعت فاسد را بسيار محدود نمايد و جامعه بشرى را بر عهد سابقش كه اقرار به آفريدگارى خداوند است برگرداند ؛ البته ملحدينى نيز در گوشه و كنار زمين به صورت پراكنده باقى ماندند . عملكرد ذو القرنين ، دو شكل اصلى داشت :
اول : ساختن سدى از آهن و مس تا مانع از آن شود كه قبايل بدوى و ملحد دست به حملات نظامى بزنند .
دوم : ساختن سدى معنوى در اجتماع مؤمنان و ايجاد و تقويت نيروى اراده در آنان بر ضد
هامش
( 1 ) . سورهء الزمر ( 39 ) ، آيهء 4 .
( 2 ) . سورهء الكهف ( 18 ) ؛ آيهء 94 .