تعريف سيستان بمعنى دقيق كلمه ، يعنى پايين آبگير هيرمند و ناحيهء پيرامون درياچهء زره مىپردازد . هنگامى كه خراج اصل تاريخ سيستان با هم سنجيده شد ، ظاهرا در پادشاهى طغرل بگ سلجوقى 55 - 429 ق / 63 - 1038 م بوده كه سيستان بمعنى دقيق كلمه به دست سلجوقيان افتاده بود ، اما بست و سراسر بخشهاى بالاى رود هيرمند و درههاى ارغنداب همچنان در تصرف غزنويان باقى ماند . مرز ميان دو امپراتورى در آغاز پادشاهى ابراهيم بن مسعود غزنوى ( 92 - 451 ق / 99 - 1059 م ) تثبيت گرديد ؛ بست و زمينداور در حيطهء فرمانروايى غزنويان باقى ماند ، و از اين روى است كه عايداتى كه از اين نواحى گرفته مىشد در تاريخ سيستان آورده نمىشود .
اين منبع خراج سيستان را 3512000 درهم ذكر مىكند كه درمى درمى گردآورى مىشد ، يعنى بدون در نظر گرفتن تفاوت مجاز ميان تقويم مالياتى و ميزان واقعى درخواستى كه روش معمول مطالبهء يك يا دو دانگ اضافى يا حتى بيشتر براى هر درهم در تقويم مالياتى پايه بود ؛ در جاى ديگر تاريخ سيستان خصوصا تصريح گرديده كه نمونهاى از نيكخواهى برخى از فرمانروايان اين است كه تمامى اين پول را از مردم مطالبه نمىكنند . گذشته از اين مبلغ كه خراج ولايت بود پارهاى عوارض ديگر نيز از مردم مىگرفتند كه ميزان آن به 58000 درهم مىرسيد ؛ اين ماليات كه مال الجوالى خوانده مىشد از قرار معلوم بر جوامع ذمى سيستان « 1 » ، درآمد زمينهاى دولتى يا صوافى و مال آذرويه بسته مىشد كه اين آخرى
هامش
( 1 ) - چنين مىنمايد كه ماليات جوالى در اصل گونهاى ماليات سرانه يا جزيه بود كه بر آن دسته از ذميانى كه از زمينهايشان گريخته بودند بسته مىشد ( به تعريف خوارزمى در مفاتيح العلوم ، چاپ ، خ . فان فلوتن ، ليدن ، 1895 ، ص 95 ؛ ترجمهء فارسى حسين خديوجم ، تهران ، بنياد فرهنگ ايران ، 1347 ش ، ص 61 ، « جاليه خراج سرانهء مردمى است كه از سرزمين خود كوچ كرده و در ديار ديگر مسكن گزيدهاند » ؛ اما در اينجا بايد اصطلاحى عام براى جزيه باشد . نگاه كنيد به :Loekkegaard , Islamic Taxation in the Classic Period , PP . 140 - 2 .