نواحى پوشنگ و اسفزار در اين شمار نمىآمده است . « 1 » ارقامى كه ديگر جغرافيانويسان دربارهء درآمد خراسان رويهم رفته بدست مىدهند فرق چندانى با اين رقم ندارند . يعقوبى مىگويد كه طاهريان از سراسر خراسان 40000000 درهم خراج مىگرفتند و اين مبلغ جدا از خمسى بود كه از غنايم بدست آمده در مرزهاى آسيايى ميانه و افغانستان به آنان مىدادند . « 2 » قدامة بن جعفر كه تأليف خود را اندكى پس از سال 316 ق / 928 م ، يعنى حدود سى يا چهل سال پس از آن نوشت مىگويد كه در 221 ق / 836 م عبد اللّه بن طاهر تعهد كرد كه براى خراسان از جمله سيستان ، بست ، الرخج ، زابلستان و كابل 38000000 درهم به خليفه پيشكش دهد . اين مبلغ شامل بهاى بردگان ، جانوران و پارچههايى مىگرديد كه در قرارداد به آنها تصريح شده بود ، و بقيهء بازده مالياتى را طاهريان خود برمىداشتند . « 3 » مقدسى كتاب خود را حدود 375 ق / 985 م نوشته است ، اما اطلاعات او به آگاهيهايى كه ابن خردادبه دربارهء دورهء طاهرى بدست مىدهد نزديك است . وى مىگويد : « در كتابى خواندم كه اصل خراج خراسان 000 ، 839 ، 44 درهم است ، همراه با اسبان ، گوسفندان ، بردگان ، پارچههاى راه راه و ظروف آهنى . » اما در جايى ديگر مىگويد كه در روزگار وى فرمانروايان صفارى سيستان و ديگر شاهان مشرق عالم ايران تنها هدايايى براى سامانيان در بخارا
هامش
( 1 ) - ابن خردادبه ، كتاب المسالك و الممالك ، چاپ دخويه ، ليدن ، 1889 ، ص ص 35 ، 39 . براى فهرستى از مبلغ ياد شده كه از همين منبع نقل گرديده ، اما اندكى با آن تفاوت دارد نگاه كنيد به :W . Barthole , Turkestan down to the Mongol invasion 2 , London , 1928 , P . 220 .( تركستان نامه ، ترجمه كريم كشاورز ، تهران ، بنياد فرهنگ ايران ، 1352 ش ، ص 476 ) ؛ همچنين مقايسه كنيد با :A . Von Kremer , Kulturgeschichte des Orients unter den ChaliFen , Wien , 1875 - 7 , I , PP . 315 - 16 .( 2 ) - البلدان ، ص 308 ، ترجمهء انگليسى ، ص 138 ( ترجمهء فارسى ، ص 6 - 85 ) .
( 3 ) - كتاب الخراج ، ص ص 243 ، 250 ، و نيز در تركستان ، ص 26 ؛ و نيز مقايسه كنيد با بارتولد ، همانجا ، ص 220 ، و فون كرمر ، همانجا ، ج 1 ، ص 316 .