مىفرستادند ، و خراج را براى خود برمىداشتند و هزينهء سپاهيان و نيروهاى دفاعى خود مىكردند . « 1 »
برخى از اين نويسندگان ارقام سيستان را جدا مىكنند . اين ارقام برحسب تعاريف جغرافيايى گوناگونى كه نويسندگان از اين ولايت مىكنند تفاوت فراوانى با يكديگر دارند . پيش از اين اشاره رفته كه رقم يك مليون درهمى كه قدامه ياد مىكند مىبايست تنها به زرنگ اختصاص داشته باشد ، و رقم نزديك به هفت مليونى كه ابن خردادبه بدست مىدهد سرزمينهاى مشرق تا مرزهاى كابل را دربر مىگرفت . يعقوبى خراج سيستان را ده مليون ذكر مىكند كه در روزگار وى براى هزينهء سپاهيانى كه در آنجا مستقر بودند ، پادگان داخلى و شحنهء ولايت و پاسدارى از مرزها ، يعنى مرزهاى مقابل سرزمينهاى غور و زابل به كار مىرفت . « 2 » رقمى كه يعقوبى بدست مىدهد رقم بالايى است و بايد به سيستان در گستردهترين معنى ممكن آن مربوط باشد ، و شايد با خراجى بود كه از زنبيل و ديگر محتشمان محلى مىگرفتند . يعقوبى تصريح نكرده كه آيا اطلاعات او در اين زمينه به روزگار او مربوط مىشود كه امراى نخستين صفارى بر سيستان حكومت مىراندند ( و اين محتمل مىنمايد ) يا به دورهء پيش از آن كه فرمانروايى بر سيستان به نيابت از خليفه در دست طاهريان بوده است . ابن حوقل كه كتاب جغرافيايى خود را حدود 366 ق / 977 م نوشته دربارهء بازدهء مالياتى « سيستان بزرگتر » كه تا غزنه و كابل را نيز در بر مىگرفت مىگويد كه رويهء معمول اين است كه بخش بيشتر اين درآمدها را براى امير سامانى مىفرستند و بقيه در اختيار ولايتدار محلى است كه نيز هدايا و پارهاى عوارض به بخارا مىفرستد . اما در سالهاى ميانى سدهء چهارم هجرى / دهم ميلادى كه كشاكش ميان دستههاى گوناگون در امپراتورى سامانى بالا گرفت و نشانههاى فروپاشى آن ظاهر گرديد ، اوضاع به كلى دگرگون
هامش
( 1 ) - احسن التقاسيم ، ص ص 337 ، 340 .
( 2 ) - بلدان ، ص 286 ، ترجمهء انگليسى ، 97 .