بود . ياقوت مىگويد كه هزار ريزابه به اين رود مىريختند و هزار نهر از آن جدا مىكردند . با اينهمه سطح آب هرگز چندان پايين نمىرفت كه به چشم بيايد . « 1 » براى بهرهبردارى از اين آبها شبكهء پيچيدهاى از نهرهاى آبيارى و ابزارهاى آبرسانى در كار بودند و براى برگرداندن آب به اين نهرها آببندهايى بر رود مىزدند و خود نهرها را با ديوارهاى گلى استوار مىساختند . در فراسوى زمينهاى آبيارى ، در امتداد هيرمند پايين ، پيرامون درياچهء زره و در امتداد ريزابههايى مانند فراه و خواش و مهمتر از همه در كران غربى و جنوبى سيستان مردابهاى نمك و بيابانهاى شن نهاده است . شيب بخش پايين هيرمند چندان اندك است كه نمىتوان بر نهرها و آبگذرهاى آن آسياب ساخت . اما براى جبران اين كمبود ، سيستان به داشتن بادهايى معروف بود كه بىآنكه چيزى آنها را باز دارد در سراسر خاك هموار اين سرزمين مىوزند . باد صد و بيست روزهء سيستان كه جريانى شمال - شمال غرب دارد و از ارديبهشت تا شهريور مىوزد بويژه معروف است . براى بهرهبردارى از اين آبها آسيابهايى مىساختند كه هم براى آرد كردن دانهها به كار مىرفتند هم براى كشيدن آب از چاه ؛ آسيابهايى كه تيت در دههء نخست سدهء بيستم ميلادى ديده است ساختمانهاى ديرپايى از خشت و خاك رس بودهاند كه براى بيشترين بهرهبردارى از باد بدقت جهت آنها را تعيين مىكردند و با اينكه اين جهتها بسيار محدود بود تنوع فراوانى به آن مىدادند . « 2 » متأسفانه ، نخستين جغرافيانويسان
هامش
( 1 ) - معجم البلدان ، ج 4 ، ص ص 3 - 992 به نقل از اصطخرى دربارهء نهرهاى فراوان هيرمند ؛ اما در واقع اصطخرى ، ص 243 ( ترجمهء فارسى ، ص 195 ) و ابن حوقل ، چاپ دوم ، ج 2 ، ص ص 18 - 417 ، ترجمه ، ج 2 ، ص ص 6 - 405 ( ترجمهء فارسى ، ص 154 ) يادآور مىشوند كه آب درياچه زره در فصلهاى گوناگون سال بسته به مقدار آبى كه به آن مىريزد كم و زياد مىشود و هنگامى كه سطح آب بالا باشد كشتيها مىتوانند از راه نهر سنارود تنها ميان بست و زرنگ آمد و شد كنند .
( 2 ) .. Tate , The Frontiers of Baluchistan , PP . 125 - 9 .گروه تيت در اواخر مارس 1905 بادى را ثبت كردند كه به سرعت 120 مايل در ساعت مىوزيد .
( همانجا ، ص ص 6 - 195 ) .