دستگاهى براى پرداخت مستمرى ( عطيه ) به جنگاوران عرب . اين مستمريها را از درآمد ولايت متصرفى مىپرداختند ، و فزون بر آن را پس از پارهاى برداشتهاى دايمى در محل كه از پيش براى هزينه كردن آنها اجازه مىگرفتند ، به دولت مركزى در مغرب « 1 » مىدادند . براى انجام هر دو وظيفه لازم بود كه اسناد مكتوبى در ميان باشد : پيمايش زمينهاى كشاورزى و آبيارى و ديگر املاكى كه بر آنها ماليات مىبستند مىبايست در جايى ثبت گردد و دفاترى لازم بود كه نام سپاهيان عرب و مبالغى كه به آنان پرداخت مىشد در آنها نوشته شود . دستكم براى انجام وظيفهء نخست مىبايست با مردم بومى تماس بىواسطه گرفته شود ، و در اين مورد دانستن زبان فارسى و آشنايى با نوشتار بسيار ناقص و مرموز پهلوى كه در دورهء ساسانى زبان و خط دستگاه ادارى كشور بودند ، آشكارا بسيار ضرورى بود .
اكنون حسن بصرى از لحاظ قومى خاستگاه ايرانى داشت و بيشتر روزهاى زندگيش را در جنوب عراق و بصره كه عميقا متأثر از فرهنگ ايرانى بودند بسر آورد . ابن سعد مىگويد كه نام اصلى پدرش ابو الحسن ياسر فيروز بود و هنگامىكه مغيرة بن شعبه ميسان يا ميشان در جنوب عراق را تصرف كرده بود به اسارت تازيان درآمد . همچنين احتمال مىرود كه فيروز از مردم جنوب عراق نبوده ، بلكه به جاى ديگرى در امپراتورى ساسانى تعلق داشت و خدمت در سپاه شاهنشاهى ساسانى پاى وى را به ميسان كشانيد . « 2 » حسن در نيمهء دوم زندگى ديرپايش ، در گفتوگوهاى روزمرهء خود هنوز از زبان فارسى استفاده مىكرد . « 3 » از اين روى ، حسن در بدست گرفتن بقاياى دستگاه ادارى ساسانى در سيستان چندان كه نياز
هامش
( 1 ) - مقايسه كنيد با كلود كائن ، دايرة المعارف اسلام ، ذيل « عطاء » .
( 2 ) - بلاذرى ، همانجا ، ص 344 ، ترجمهء انگليسى ، ص 575 ( ترجمهء فارسى ، ص 198 ) ؛ ابن سعد ، طبقات ، ج - 7 ، ص 114 ، مقايسه كنيد با :Schaeder , Hasan al - Basri Studien Zur Fru ? hgeschichte des Islam'' , PP . 44 - 7 .( 3 ) - ابن سعد ، همانجا ، ج - 7 ، ص 123 .