يكى از مقالات انديشمندانه و متوازن بوگدان اسكلادنك دربارهء شورش حمزه است كه اين انگيزههاى مالى و ستمگرى ولايتدارانى چون معن بن زايده و مسيب بن زهير و على بن عيسى بن ماهان در خراسان عوامل اصلى پشت شورشهاى خارجى در اين دوره بشمار مىآيند . وى مىگويد كه شور و تعصب دينى خوارج نخستين در اين روزها فرو مرد ، و بجاى آن ، رشتهاى از اعتراضات اساسا منفى و هرج و مرجطلبانه از روشهاى مالى سختگيرانه و سرازير كردن پول ولايت بسوى بغداد انگيزهء اعتراض مردم گرديد . كسانى كه بيش از همه اين سختگيرى را حس مىكردند روستاييان و زمينداران خرده مالك بودند ، و اين طبقات بودند كه ستون فقرات گروههاى خوارج را مىساختند ، زيرا هنگامى كه اوضاع روستاها آشفته بود ، امكان گردآورى خراج وجود نداشت . « 1 » در سخنان اسكلادنك حقايق هنوز بيشترى يافت مىشود . زمينداران بزرگ و بازرگانان در شهرها سكونت داشتند و اينان سخت وابستهء خلافت بودند ، اما ، چنان كه در زير خواهد آمد ، حضور پادگانهاى دايمى سربازان دولتى در شهرها كه گوش بزنگ فرونشاندن ناآرامى بودند ، احتمالا در اين زمينه نيز عاملى بوده است . بدين ترتيب در برانگيختن ناآرامى قومى در سيستان چندين عامل دست بدست هم مىدادند . اين بخشى از نبوغ يعقوب بن ليث بود كه بعدها وى را قادر ساخت تا اين عناصر جدا از هم را كه همگى مخالف دستگاه خلافت بود به يكديگر جوش دهد و زير علم خويش فراز آورد .
كوتاه سخن اينكه قدرت مذهب خارجى در سيستان عمدتا به شهرهاى كوچك و روستاهاى بيرون شهرها بستگى داشت نه مراكز بزرگ جمعيت مانند
هامش
( 1 ) .« Powstanic Charydzckie Hamzy al - Harigi w Sistanie » , Przeglad Orientalistyczny , no . I ( no . 33 ) , 1960 , PP . 27 - 9 , 36 - 7 .نگاه كنيد به :Sadighi , les mouvements religieux iraniens , PP . 54 - 6 ,كه بخش كوتاهى نيز دربارهء شورش حمزه دارد ، اما هيچ بحثى دربارهء اوضاع اجتماعى و سياسى مربوط به اين مسأله نمىكند .