فتح به سرعت و بدون مقاومت قابل ذكرى به وقوع پيوست به كلى غرضآلود و خطاست « 1 » - بلكه به عكس تازيان به اندازهاى در اين جنگ قربانى دادند كه ناچار تا مدتى از جنگ دست كشيدند و نمىتوانستند از گرد آمدن نيروهاى مخالف و مقاوم جديدى در جبال جلوگيرى كنند - با اينهمه اين پيروزى به سال 642 ميلادى تصميم قطعى آنان را براى تصرّف فلات ايران محرز ساخت .
كوفيان پيروزمند براى خود املاك وسيعى در شمال اين ناحيه ( به نام ماه الكوفه ) تأمين كردند . رقباى بصرى ايشان نيز به رهبرى ابو موسى اشعرى يمنى « 2 » جنوب دينور و صيمره را در ناحيهء كردنشين تصرف نمودند - در اينجا ( ميدان بصريان ) يا ماه البصرة به وجود آمد كه تا مدتها « 3 » براى تأمين آذوقهء پادگان نقش مهمى را ايفا مىكرد « 4 » و همينطور تا وقتى كه معاويه در زمان ولايت خود منطقهء كوفيان را در آذربايجان و نزديك موصل به ميزان قابل ملاحظهاى توسعه داد « 5 » . ماه البصرة بهانه و دستآويز اختلافات و كشمكشهاى متفاوتى بود .
از نظر نظامى پيروزى جنگ نهاوند پس از خاتمهء استراحت موقت و پس از پايان اقدامات و اعمال جنگى كه اطلاع دقيقترى از آن در دست نيست ، در سال 643 ميلادى ( - 22 هجرى ) با تصرف همدان - كه پس از نبرد كوتاهى ! بقاياى قشون ايران در آنجا تسليم شد « 6 » به كمال رسيد و به زودى اين شهر پايه و اساس محكمى براى پيشروى آيندهء
هامش
( 1 ) - من باLokk . 75در اين مورد همعقيده نيستم كه مقاومت ايرانيان فقط در شرق ايران اهميت داشته است .
( 2 ) - قمى ص 295 - 297 .
( 3 ) - رجوع كنيد به فارسنامهء بلخى ص 120 - در كتب مورخان به زودى ذكر نامهاى « ماه الكوفه » و « ماه البصرة » از بين مىرود ، ولى در قرن دهم مجددا روى سكهها مشاهده مىشود :Lane - Poole I 148 , Nr . 437 .( 4 ) - بلاذرى ص 306 ، ابن اثير ج 3 ص 6 -Caet . IV 501 - 505 . 677 ff .( 5 ) - طبرى 1 ص 2672 تا 2674 ؛ ابن اثين ج 3 ص 12 -Caet . IV 691 / 694 .( 6 ) - بلاذرى ص 307 و 309 به بعد ؛ طبرى 1 ص 2635 ؛ ابن اثير ج 3 ص 6 به بعد ؛ ياقوت ج 3 ص 150 ، ج 8 ص 472 ( نهاوند ) -Caet . IV 678 f . .