( سرزمين قوم ماد ) لااقل از لحاظ نظامى كاملا زير سلطه و قدرت مسلمانان بود ، اما عمّال يزدگرد سوم كه هنوز در فارس شمالى مىزيستند پيوسته مردم را تحريك مىكردند و حتّى پس از سركوبى قيام همدان باز موفق به ايجاد اغتشاشاتى در اماكن مختلف مىگشتند و اميد اهالى را به يك تغيير و تحول تازهاى زنده نگه مىداشتند .
ازاينرو براى آنچه تا به حال به دست آمده بود « 1 » ، لازم بود كه تصرّف فلات ايران در تحت رهبرى محلّى مسلمانان گسترش يابد ، زيرا ديگر با وجود خواستهها و احتياجات نظامى در جبهههاى ديگر ( مصر و شمال سوريه ) رهبرى اين اقدامات در ايران عملا از مدينه انتظار نمىرفت .
بدين ترتيب دستههاى جنگى مسلمانان به سوى قزوين و ابهر و زنگان ( زنجان ) پيشروى كردند تا لااقل ايالت مادها را تا سلسله جبال كنار درياى خزر تأمين كنند و ارتباط مستقيم و مستحكمى با آذربايجان كه در همان موقع در شرف اشغال بود ، « 2 » برقرار نمايند . پس از چند برخورد مسلحانه و دفع حملات ديالمه بر ضد استحكامات ، فرمانده تازى موسوم به براء بن عازب پيروز گشت ، ولى مقارن با آن و بعد از آن كوششهاى مكرّر براى نفوذ در قسمتهاى كوهستانى جنوب غربى ساحل درياى خزر و ديلم و گيلان به ثمر نرسيد « 3 » و فقط پس از انقياد قطعى آذربايجان و اشغال مناطق سرحدى ارمنستان به فرماندهى سراقة بن عمر ، دشت مغان و دربند به تصرف تازيان درآمد و با ارامنه قراردادى منعقد گشت « 4 » .
هامش
( 1 ) - بلاذرى ص 315 تا 319 ؛ طبرى رديف اول ص 2680 تا 2682 ؛ قوزانلو ج 1 ص 339 تا 346 ( براى اين عصر ص 642 تا 651 ) ؛Michael II 424 ; Caet . IV 502 - 504( 2 ) - به صفحات قبل از همين كتاب رجوع كنيد . در اينجا و هم در سرحدات ارمنستان و قفقاز دايما امر منجر به اصطكاكات و بگير و ببند تازيان مىشد . رجوع كنيد به بلاذرى ص 322 ؛ طبرى 1 ص 2804 تا 2808 ( از سالهاى 645 يا 646 و 647 - 24 يا 26 هجرى ؛ بنا به عقيدهء ابو مخنف ) ؛ ياقوت ج 1 ص 160 به بعد ، ج 7 ص 80 به بعد .
( 3 ) - بلاذرى ص 321 به بعد ؛ ابن اثير ج 3 ص 9 به بعد .
( 4 ) - بلاذرى ص 326 تا 328 ؛ طبرى 1 ص 2663 تا 2667 ؛ ابن اثير ج 3 ص 11 ؛. Sebeos 100 f . ; Dorn . Schirw . 536 - 539