مسلمانان شد . بديهى است كه موقتا پيروزى تازيان به جانب مشرق راكد ماند ، ولى هدف بعدى ايشان ( در سال 643 - 644 ميلادى ، بنا به عقيدهء
Sebeos
) آذربايجان بود كه هدف حملات متعدد و متمركز كوفيان كه از طرف سپاهيان حلوان و موصل حمايت مىشدند گرديد و پس از نبرد قاطع در نزديكى واج الرود به تصرّف درآمد « 1 » به همين ترتيب توفيق تصرف سپاهان ( اصفهان ) « 2 » واقع در ناحيهء جنوب شرقى جبال سرزمين قوم ماد ( در سال 644 ميلادى ) حاصل آمد و در آنجا يكى از فرماندهان تازى حكمران گرديد - در همين اوقات كاشان و قم در كنار كوير بزرگ به دست تازيان افتاد « 3 » و نظارت عاليه بر غرب ايران از طرف كوفه با مغيرة بن شعبه « 4 » و پس از وى ( از سال 645 ميلادى ) با سعد بن ابى وقاص بود « 5 » .
ظهور اغتشاشات و شورشهايى در شهر تسخيرشدهء نامبرده يعنى در همدان ارتباطات تازيان را با مناطق عقب سر خود به وضع خطرناكى تهديد مىنمود ، ولى اين شورش با اقدامات سريع و شديدى كه جزئيات آن به طرق گوناگون روايت شده منكوب شد و شهر با شرايط معتدلى ( پرداخت « جزيه » ) « 6 » مجبور به تسليم شد « 7 » ، در اين موقع منطقهء جبال
هامش
( 1 ) - بلاذرى ص 322 و 325 به بعد ؛ بلاذرى ، انساب ج 5 ص 31 ؛ طبرى رديف اول ص 2635 و 2647 به بعد و 2651 تا 2653 و 2660 تا 2662 ؛ ابن سعد ج 6 ص 69 و 111 ؛ تاريخ يعقوبى ج 2 ص 180 ( و بنا به عقيدهء وى از سال 645 سعد بن ابى وقاص ) ؛ ياقوت ج 1 ص 173 ، ج 4 ص 88 ؛ عقد الفريد ج 2 ص 199 ( در اينجا والى عثمان ) ؛ ابن اثير ج 3 ص 7 و 10 به بعد و 32 به بعد ؛ كسروى ، شهرياران گمنام ج 2 ص 16 تا 21 .
( 2 ) - سمعانى ( روى ورق 41 ) سپاهان را تلفظ و صورت ساسانى اين نام مىداند .
( 3 ) - بلاذرى ص 312 ؛ قمى ص 25 به بعد ؛ ابو نعيم ج 1 ص 19 تا 30 ؛ ابن اثير ج 3 ص 7 به بعد .Elias 84 ; Caet . IV 678 . V 6 , VII 31 .( 4 ) - بلاذرى 312 به بعد ( تاريخ فوق به عقيدهء بلاذرى است ) ؛ طبرى 1 ص 2637 تا 2642 . ياقوت ج 1 ص 97 ؛ ابن اثير ج 3 ص 8 و 12 به بعد ؛Caet . V 3 f .( 5 ) - طبرى ص 2801 به بعد ؛ تاريخ يعقوبى ج 2 ص 180 ؛ براى جزئيات اين مطلب رجوع كنيد به « وضع حقوقى ايران نسبت به دستگاه خلافت » از همين كتاب و نيز :Karl V . Zettersteen in der E I , VI . S . 30 f .( 6 ) - رجوع كنيد به : بخش « جزيه » از همين كتاب .
( 7 ) - طبرى 1 ص 2649 ؛ ابن اثير ج 3 ص 8 به بعد .