مطابق با سال نوزدهم هجرى ) از طرف بين النهرين نبود ، بلكه آن وقتى صورت گرفت كه حكمران جزاير بحرين علاء بن خضرمى با اقدامات اساسى مخصوص و رعايت دقيق اطراف و جوانب ، از راه دريا به سوى جزاير « ابركاوان » و سواحل فارس تاخت ، بهطورىكه تازيان موفق شدند در نخستين پيشروى شگفتانگيز خود تا اصطخر ( نزديك تخت جمشيد ) پيش روند و در حوالى طاووس بر ايرانيان پيروز - شوند ، ولى از طرف ديگر با اين پيشروى در كشورى بيگانه و در بين دشمن دچار دشوارىهاى فراوان گرديدند « 1 » . روايات ، مبتكر اين اقدام را شخص علاء بن - خضرمى مىداند و انگيزهء وى را در اين عمل رشك و حسادت او به كاميابىهاى « سعد » مىشمارد . در هر حال در اثر اين عمل موقعيت ايرانيان در زاگرس جنوبى به واسطهء محاصره شدن به خطر افتاد ، زيرا گرچه تازيان به دشوارى مىتوانستند در فارس پايدارى كنند ، ولى همينكه عتيبة بن غزوان در صدد برآمد كه از بصره به كمك ايشان بشتابد « 2 » ، بىثباتى وضع هرمزان « 3 » ظاهر گشت و عتيبه توانست بدون مقاومت جدى وى در امتداد دجيل ( كارون ) به طرف شمال پيشروى كند . اهواز بدست فاتحان افتاد درحالىكه هرمزان به سوى مشرق يعنى به طرف رامهرمز گريخت « 4 » . روايات مختلف تاريخ وقوع اين حادثه را با اختلاف بسيار ذكر كرده است ( ميان سالهاى 637 تا 640 ميلادى مطابق سال شانزدهم تا
هامش
( 1 ) - بلاذرى ص 386 به بعد ؛ طبرى 1 ص 2545 تا 2550 ؛ دينورى ص 140 به بعد ؛ ياقوت ج 2 ص 426 به بعد و ج 4 ص 350 و ج 6 ص 325 به بعد ؛ ابن اثير ج 2 ص 208 ،Caet . IV 146 - 153 , 505 .( 2 ) - بلاذرى ص 376 به بعد و 387 ؛ طبرى 1 ص 2533 تا 2538 ؛ ابن اثير ج 2 ص 209 .
( 3 ) - براى چگونگى اين نام رجوع كنيد به :Justi , Namb . 10( 4 ) - بلاذرى ص 301 به بعد و 377 تا 379 ( - ياقوت ج 1 ص 381 به بعد ) و ج 5 ص 196 ؛ طبرى 1 ص 2538 تا 2541 ؛ ابن اثير ج 2 ص 210 به بعد ؛ قوزانلو ج 1 ص 301 تا 303 ؛Caet . III 784 - 787 , VI , 144 f .؛ كتاب ذيل به بخش اخير مطلب مذكور مربوط است :Wellhausen , Sk . VI 94 - 113 " Die Eroberung von Iran "