آينده به طور خلاصه امر مهاجرت آنها مورد ملاحظه قرار خواهد گرفت .
تسلط عرب بر ايران ، در آغاز امر به زبان ادارى فارسى در بين النهرين و در مناطق مجاور و نواحى به طرف شرق آن ، لطمهاى وارد نياورد . در شرق تا سال 697 / 698 ( برابر 78 هجرى ) زبان فارسى در مدارك و اسناد معمول بوده است « 1 » و تازه به پيوست با تغيير و تحول ديوانى ( « نقل الديوان » ) كه در زمان حكومت عبد الملك ( 685 - 705 برابر 65 تا 86 هجرى ) ، در تمام قلمرو خلافت ( همچنين براى مناطقى كه زبان ادارى آن يونانى بود ) « 2 » صورت گرفت ، زبان عربى نيز به سازمان ادارى ايران وارد شد . در خراسان و در بخاراى مجاور آن كه هنوز در سال 712 ( برابر 93 هجرى ) مكبّر حركات نماز : ركوع سجود و قيام و قعود و و تشهّد را به زبان فارسى اعلام مىكرد « 3 » ، تازه در سال 742 ( برابر 124 هجرى ) زبان عربى را به كار بردند « 4 » . علت اين امر اين بود كه در اين نواحى غالب اعضاى حكومت تا مدت طويلى هنوز زردشتى بودهاند ( چنانچه به طور كلّى در نواحى ديگر نيز - مثلا در سوريه و مصر - طبقهء كارمند حكومت خود را طرفدار دين باستانى ميهن خويش نشان مىداد ) .
هامش
( 1 ) - جهشيارى ( كتاب الوزراء ) ، ص 33 به بعد . - و نيز :Uzenbasli 4 .اعداد كسرى ايرانى تا مدت درازى در امور ادارى مربوط ، متداول ماند : بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 301 . - و نيز :Lokk 113 .( 2 ) - جهشيارى ( كتاب الوزراء ) ، ص 35 . - رجوع كنيد نيز به :Barthold . Med . 41 ; Pedersen 55 ; Tritton 18 f .( 3 ) - نرشخى ( تاريخ بخارا ) ، ص 47 ؛ - و نيز :Lokk 110 .( 4 ) - جهشيارى ( كتاب الوزراء ) ، ص 64 به بعد . - به مقالهء ذيل دست نيافتم :Martin Sprengling : From Persian to Arabic , im " American Journ . of Semitic Languages " LVI ( 1939 ) , S . 175 - 224 ; 325 - 336 .