دست به چنين تحولى زدهاند : بدين ترتيب كه مقارن با آنكه در آسياى مركزى « 1 » زبان سغدى و خوارزمى و سرانجام نيز زبان فارسى به طور روزافزونى عقب مىنشست « 2 » و به وضع برگشتناپذيرى ( همانطورىكه در تمام موارد برخورد اين دو لهجه « 3 » مشاهده مىشود ) مغلوب زبان تركى مىگشت ، تركان زبان فارسى را در آن موقع از نظر فرهنگى برتر يافته و با پشتيبانى خويش آن را به عنوان زبان ديوانى دربار خود به رسميّت شناختند ، اين خود اقدامى بود كه نظير آن در بين خاندانهاى فرمانرواى ايرانى ديده نمىشد . در اين مورد زبان فارسى كه بر اثر كار و همّت فردوسى براى هميشه اساس خود را محكم نموده بود به يكى از مهمترين پيروزيهاى خود نايل آمد . در دربار محمود غزنوى و پسرش مسعود زبان فارسى زبان رسمى دولت بود « 4 » و احكام خليفه در آنجا به فارسى ترجمه مىشد « 5 » و خود محمود نيز دستور مىداد اسنادى را كه مىخواهند براى بغداد بفرستند ابتدا به فارسى تدوين نموده بعدا به عربى ترجمه كنند « 6 » و در تمام لحظات مترجمان
هامش
( 1 ) - اين ادعا را كه مردم شهرى در اين منطقه ، تركى صحبت مىكردهاند جاحظ ، فصل الاتراك :Tria opuscula auctore . . . al - Djahiz , hrsg . v . Gerhof van Vloten , ( Leiden 1903 , S . 5 . )مؤلف ذيل به حق رد مىكند :Barthold , Vorl . 59 .( 2 ) - رجوع كنيد به :Barthold , Vorl . 45 .( 3 ) - مثلا در آذربايجان امروز ، با وجود اينكه دولت ايران براى نشر و حفظ زبان فارسى مىكوشد .
( 4 ) - به طور كلى و عمومى رجوع شود به كتاب ذيل دربارهء تاريخ ادبيات ترك :Fuad Koprulu : Tourk edebiyati tarihi Konstantinopel 1928 , II 146 - 147 mit Anm . 2 ; Barthold , Med . 210 .( 5 ) - تاريخ بيهقى ، ص 44 .
( 6 ) - مرجع سابق ، صفحات 291 ، 295 و 297 تا 319 ( نقل متون ديوانى عربى و فارسى ) . - بنابراين زبان عربى نيز ، زبان رسمى احكام و اسناد بوده است ، رجوع شود به :Barthold , Turk . 291 .. - اما اين مطلب را واقعا نمىتوان گفت كه زبان فارسى ، چنانچه كتاب ذيل مدعى است ، پيوندى براى زبان عربى گشته است :Arnold Joseph Toynbee : Studie zur Weltgeschichte ( Dtsch . v . F . W . Pick ) , Hamburg ( 1949 ) , S . 30 .