قرن نهم و دهم ( برابر سوم و چهارم هجرى ) هنوز به نام دينور « 1 » و زنجان « 2 » و نهاوند « 3 » و كاشان « 4 » و همچنين چند محل كوچك ديگرى « 5 » بر مىخوريم از شهرهاى مركزى ايران در آن موقع قم « 6 » و نيشابور « 7 » تا اندازهء زيادى عربى شده بود : و زبان عربى زبان محاوره و زبان مراسلهء اشراف و معتمدين آنجا محسوب مىشد . در جنب آن نيز زبان عربى بين كثيرى از ايرانيان به عنوان زبان بيگانه رايج بود « 8 » .
خراسان ( و در پهلوى آن نيز جوزجان ) « 9 » مىبايست عدهاى از قبايل عرب ( بخصوص طى « 10 » و ازد و تميم ) « 11 » را كه زبان آنان در اينجا رنگ لهجهء خاصى « 12 » به خود گرفت ، مىپذيرفت . دربارهء اين قبايل - كه به طور مستقيم اجداد اعراب آسياى مركزى امروز نيستند « 13 » - از لحاظ سياسى گفتگو به عمل آمد ؛ در فصل
هامش
( 1 ) - يعقوبى ( بلدان ) ، ص 271 .
( 2 ) - مرجع سابق .
( 3 ) - مرجع سابق ، ص 272 .
( 4 ) - حدود العالم ( فهرست : 36 ) ، ص 133 .
( 5 ) - در اين مورد رجوع شود به نقشهء آخر همين كتاب .
( 6 ) - راغب اصفهانى ، كتاب محاضرات الادباء ، 1287 هجرى ، ص 155 ؛ - اصطخرى ، ص 201 ؛ - ياقوت ، ج 7 ، ص 160 ؛ - و نيز :Kremer , C . G . I 336 , II 150 .. - بعدا عنصر ايرانى در اين شهر بر عرب غلبه داشت : يعقوبى ، ( بلدان ) ، ص 274 ؛ - تاريخ قم ، ص 17 ، - بنا به قول اين منبع ( صفحات 16 به بعد و 23 و 28 ) عربهاى اين شهر ، از يمنىها ، و از بين اينان بخصوص طايفهء اشعريها ممتاز بودهاند و تاريخ اين طايفه با گزارشهايى مشتمل بر فخر و مباهات نقل مىگردد : همين مرجع صفحات 266 تا 305 .
( 7 ) - يعقوبى ( بلدان ) ، ص 278 ؛ - ثعالبى ( لطايف المعارف ) ، ص 39 .
( 8 ) - مقدسى ( احسن التقاسيم ) ، ص 418 ؛ - تاريخ سيستان ، ص 85 ( سال 657 برابر 36 هجرى يكى از بازرگانان ) ؛ - ابن اثير ، ج 7 ، ص 136 ( سال 884 برابر 270 در طبرستان ) ، ج 9 ، ص 51 ( سال 999 برابر 389 هجرى در غرچستان ) . - اين مطلب را كه ادعاى فارسى و تركى ( ! ) صحبت كردن امام حسن عسكرى ( ع ) ، از جملهء داستانهاى مذهبى است ( رجوع كنيد به :( Donaldson 218 .به ظن قوى مىتوان پذيرفت .
( 9 ) - حدود العالم ( فهرست : 36 ) ، ص 108 .
( 10 ) - يعقوبى ( بلدان ) ، ص 277 .
( 11 ) - مرجع سابق ، ص 279 .
( 12 ) - اين لهجهء عربى حدود سال 800 ( برابر 184 هجرى ) بهطورى واضح بود كه داستانسرايان ، خصوصيات زبان عربى خراسان و اهواز را به صورتهاى خندهآورى در مىآوردند ( مثلا در لهجههاى موجود در بازى « قره گز » ) : جاحظ ( كتاب البيان فهرست : 259 ) ، ج 1 ، ص 38 .
( 13 ) - راجع به زبان عربى در آسياى ميانهء امروز رجوع كنيد به مقالهء ذيل دربارهء مشخصات زبان عربى آسياى ميانه :