و گرگان برابر ساير ايرانيان قابل فهم نبود « 1 » . بعلاوه هنوز در اينجا تا مدتى قوم صول ( چول ) « 2 » كه ممكن است از بقاياى متلاشىشدهء هياطله ( ؟ ) بودهاند و گاهى نيز عربها آنها را جزو تركان « 3 » محسوب مىداشتند زندگى مىكردهاند .
اين واقعيت كه اسلام تازه در قرن نهم ( برابر سوم هجرى ) در آنجا نفوذ كرد باعث شد كه زبان در اينجا سير جداگانهاى بنمايد « 4 » .
زبان كردى نيز مثل همين امروز در طرف غرب ايران خود را به قلمرو زبان فارسى پيوسته بود . اين زبان فقط به ايالت كردستان ، كه جزئيات آن در اينجا
هامش
( 1 ) - اصطخرى ، ص 205 ، - ابن حوقل ( كتاب المسالك ، چاپ لايپزيك 9 / 1938 ) ، ص 376 .
( 2 ) - دربارهء قوم چول ( به زبان سورى طشول و به عربى صول ) كه حتى سال 395 ميلادى به كنارهء غربى بحر خزر هجوم آوردند ، رجوع كنيد به :
راجع به ذكر آنان در منابع سورى در زمرهء روايات شهداى كركوك ( كرخه دبيت سلوخ( Karka de Bet Selokرجوع كنيد به :Carl Brockelmann : Syrische Grammatik , 2 . Aufl . , Berlin 1905 , S . * 55 ( Porta linguarum Orientalium V ) .( آنچه در ص 196 اين كتاب آمده ، بايد براساس منابع مذكور ديگر تصحيح شود ) ؛ و نيز :Georg Hoffmann : Auszuge aus syr . Akten pers . Martyrer , Leipzig 1880 , S . 45 ff . ( Abh . f . d . Kunde des Morgenl . VII / 3 ) .سمعانى ( كتاب الانساب ) ، ص 357 ، از صول به عنوان شهرى نزديكى « دربند » ( باب الابواب ) سخن مىگويد .
( 3 ) - اغانى ( قاهره ) ، ج 10 ، ص 43 ؛ - العيون و الحدائق ، ص 21 ؛ - مفاتيح العلوم ( خوارزمى ) ، ص 119 به بعد ؛ - دربارهء هياطلهء واقعى رجوع كنيد به آخر فصل « تركان » از همين كتاب ؛ - و نيز :
مقالهء اخير راجع به مسايلى چند دربارهء تركيب ماهيت قومى تاجيكى در آسياى مركزى گفتگو مىكند .
( 4 ) - ولى اين واقعيت كه قابوس زيارى ( 976 تا 1012 برابر 366 تا 403 هجرى ) كتبى به زبان عربى در نجوم و علوم دينى تأليف نمودهKrymskyj I 114 )) دليل بر اين است كه بعدا تغييرى اساسى در اين اراضى به وجود آمده است .