زبان و نژاد تركى اين قسمت تازه بعدا به دست سلجوقيان غرس « 1 » و در زمان مغولان بارور گشت . در كوهستانهاى سبلان در حدود سال 985 ( برابر 375 هجرى ) هنوز « هفتاد زبان مختلف » « 2 » موجود بوده است : اينطور گمان مىرود كه منظور از هفتاد زبان ، لهجههاى ويژهء قفقازى ( كه طبعا كمتر از هفتاد است ) مىباشد كه صاحبان آنها ، نسبت به وضع كنونى كه بسنجيم ، بيشتر به طرف شرق رفته بودند .
همچنين نيز منطقهء ارمنستان به طرف جنوب شرقى تا نخجوان « 3 » و برزند ( آذربايجان ) مىرسيد « 4 » .
لهجههاى ايرانى نواحى جنوب بحر خزر يعنى زبانهاى ديلم « 5 » و طبرستان « 6 »
هامش
مىكند ؛ - نيز رجوع شود به :Walter B ( runo ) Henning : The ancient language of Azerbaijan , in the " Tran - sactions of the Philological Society " 1954 , S . 157 - 177 .( 1 ) - رجوع كنيد به :Barthold , Vorl . 110 .. - دربارهء تركى آذرى رجوع شود به :Mehmed Fuad Koprulu in der E I , turk . , II 118 - 151 .( 2 ) - مقدسى ( احسن التقاسيم ) ، ص 375 ؛ - ابن حوقل ( كتاب المسالك ، فهرست : 33 ) ، صفحات 347 تا 349 . - و نيز :Schwarz IX 1351 .( 3 ) - جمع و تنظيمى در اين زمينه ، با تذكراتى چند :Ahmed Zeki Velidi Togan in der E I , turk . , II 96 f .( 4 ) - مقدسى ( احسن التقاسيم ) ، ص 378 .
( 5 ) - حدود العالم ( فهرست : 36 ) ، ص 133 . - و نيز :Schwarz VII 365؛ - راجع به دو زبانى كه در جنب يكديگر در استرآباد ( به فتح همزه و تا ) [ كه غير از اينجا ، نامى از آن برده نمىشود ؛ - سمعانى ( كتاب الانساب ) ، ص 30 ، اسم اين شهر را استرآباد ( به كسر همزه و تا ) ضبط مىكند ] موجود بودهاند رجوع كنيد به حدود العالم ( فهرست : 36 ) ، صفحات 134 و 386 ؛ - و نيز :Ahmed Ates in der E I , turk . III 568 .. - اين زبان براى تبليغات فرقهء حروفيه به كار مىرفته است ؛ رجوع كنيد به :Clement Huart : Textes persans relatifs a la secte des Houroufis , Leiden und London 1909 ( Gibb Mem . Series IX ) .. - دربارهء وضع و موقع خاص ديلميان رجوع كنيد نيز به : بلاذرى ( انساب الاشراف ) ، ج 5 ، صفحات 254 و 262 .
( 6 ) - مرزباننامه اصلا به اين زبان تأليف شده ، و بعدا به زبان فارسى درآمده است ؛ رجوع كنيد به :