آداب و رسوم ملّى رعايت مىشده ، اهميّت مذهبى « 1 » خود را از دست داده بود .
حتّى برعكس در سال 935 ميلادى ( برابر 323 هجرى ) در حوالى اصفهان تولّد پيغمبر اسلام ( ص ) را بر شيوهء زردشتيان « 2 » با آتشافروزى جشن گرفتند ؛ و نيز غلبهء اسلام را بدين بيان و توجيه با زردشت بستگى مىدادند كه مىگفتند در شب تولّد پيغمبر ( ص ) درياچهء ساوه كه در آن نطفهء زردشت نگاهدارى مىشده تا روزى از آن منجى بشر ( سوشيانت ) به ظهور پيوندد « 3 » ، خشك شده است .
نكتهء قابل ملاحظه در اينجا اين است كه تمام سرزمين ايران به يك اندازه دچار انحطاط نشده بود ، همانطورى كه اساسا نيز در همه جا سير حيات مذهبى اقوام بزرگ برحسب اوضاع و نواحى گوناگون به صورتهاى مختلفى تحقّق مىيابد : اگر اوضاع عمومى مذهب در خراسان ، اسلام آوردن رجال آن مرز و بوم را آسان نموده بود . علّت عقبزدگى دين زردشت و زردشتيان « 4 » در بين النهرين « 5 » بيشتر رقابت مسيحيان آنجا ( در درجهء اوّل در مورد آراميان و ساكنان - آرامىشدهء آن سرزمين ) و نزديكى با دربار عباسى ، كه به اسلام واقعى و صحيح « 6 » اهميّت زيادى مىدادند ، و نيز مهاجرت ايرانيان در قرن هفتم ميلادى « 7 » ( برابر
هامش
( 1 ) - و گرنه قطعا در دربار سلطانى ، مثل محمود غزنوى ، اين آداب برگزار نمىشد : ديوان حكيم فرخى سيستانى ، تهران 1933 ( 1311 هجرى ) ، ص 390 به بعد و نيز :Koprulu Kay 422 mit Anm . 1 ; Wellhausen , Arab . 308 .( 2 ) - در مورد توصيف يك جشن محلى در اين رديف و مناسب با آداب مذكور رجوع شود به : ابن اثير ، ج 8 ص 94 به بعد .
( 3 ) - براى اطلاعات بيشترى رجوع شود به :Hans Heinrich Schaeder in der E I , IV 197 .( 4 ) - هنگام غلبهء اسلام ، زردشتيان اكثريت اهالى اين سرزمين را تشكيل مىدادند ،Bauer , Gazzali , S . 104 .( 5 ) - مقدسى ( كتاب احسن التقاسيم ( فهرست : 34 ) ، ص 126
( 6 ) - در سال 873 ميلادى ( برابر 166 هجرى ) بشار بن خ برد ، شاعر نابينا ، به علت تجليل و تمجيدى كه از دين زردشت نموده بود ، اعدام گرديد :Kremer , Cult , - G . II 410 ; Brockelmann , Gesch . 103 .( 7 ) - رجوع شود به صفحات قبل از همين فصل .