فرهنگى تا زمان طويلى سمت رهبرى داشت از پيروان دين زردشت ( كه در اينجا با دين بودا نيز مىبايستى مبارزه « 1 » مىكردند ) فقط عدهء قليلى باقى ماندند ؛ « 2 » اگر - چه اخبار واصله ، از بقاى آتشكدهها « 3 » تا مدّت درازترى حكايت مىكند : مثلا آخرين مرتبه در نيشابور ، و كوهستان ريوند نزديك طوس « 4 » ، و حوالى بخارا « 5 » ( سال 710 ميلادى برابر 91 هجرى ) ، و سمرقند - هنگام تصرف آن شهر « 6 » در سال 712 ميلادى ( برابر 93 هجرى ) - و بعلاوه در زنجان « 7 » . همچنين اعياد مذهبى قديم بخصوص عيد نوروز « 8 » و مهرگان « 9 » در آن زمان فقط « 10 » از جنبهء
هامش
( 1 ) - رجوع شود به فصل « دين بودا » از همين كتاب .
( 2 ) - مقدسى ( احسن التقاسيم ، فهرست :
34 ) ، ص 323 ( وى از وجود فرق مختلف زردشتيان در خراسان ، در قرن دهم ميلادى ( برابر با چهارم هجرى ) صحبت مىكند : ولى ظاهرا اين گفته ، اظهار نظر يكى از منابع قديمى است كه وى اينجا نقل مىكند ) ؛ - حدود العالم ، ص 105 ( سال 982 ميلادى برابر 371 / 372 هجرى در حوالى مرو ) .
( 3 ) - شهرستانى ( ملل و نحل ، فهرست : 250 ) ، ج 2 ، ص 92 به بعد ( برابر با ترجمهء آن ، فهرست 251 ، ج 1 ، ص 298 به بعد ) . اين معابد گاهى به نام بتخانه ياد مىشوند ( كه انسان را به ياد معابد بودايى مىاندازد ) : و ازاينرو ، فهم و توضيح و توجيه اظهارات مورخان و جغرافىدانان گاهى با اشكال مواجه مىگردد :
در اين امر كه آيا مقبرهء سردابمانندى كه در حفريات خوارزم به دست آمده است با آيين زردشتى ارتباط دارد يا نه ، ترديد است :Field - Prostov 144 .( نظير همين آداب دفن حتى در قرن نوزدهم ميلادى - سيزدهم هجرى - در بين قوم « آس » ، كه از بقاياى قوم « الآن » و ساكن كوهستانهاى ميانه قفقازند ، ديده مىشود . )
( 4 ) - حدود العالم ، ص 326 ؛ و نيز :Hoffman , Ausz . 290 F .( 5 ) - طبرى ، رديف 2 ، ص 1230 . در جنب آن خانهاى وجود داشته كه در آن طاووسهاى مقدس ( ؟ ) نگهدارى مىشدهاند .
( 6 ) - طبرى ، رديف 2 ، ص 1246 . -VDI 1951 / 3 S . 132 .( 7 ) - يعقوبى ( بلدان ، فهرست : 29 ) ، ص 271 ؛ - مسعودى ( مروج ) ، ج 4 ، ص 86 .
( 8 ) - مسعودى ( تنبيه الاشراف ، فهرست :
85 ) ، ص 215 .
( 9 ) - هداياى مهرگان در سال 652 / 653 ميلادى ( برابر 32 هجرى ) عبارت بود از ظروف طلا و نقره ، پول ، لباس و ساير لوازم ما يحتاج : طبرى ، رديف 1 ، ص 2903 به بعد ، و نيز طبرى رديف 2 ، ص 1635 ؛ - بلخى ( فارسنامه ، فهرست : 202 ) ، ص 738 .
( 10 ) - رجوع شود بهBarthold , Epos . 143 .: مراسم اهالى بخارا در قرن دهم ميلادى ( چهارم هجرى ) .