خود را از اين تحولات مذهبى سخت بر كنار داشت : يكى در شهرهاى قم ، اصفهان تا يزد و كرمان ، مخصوصا فارس و نواحى آن ، و ديگرى در شمال مملكت ( اراضى جنوب بحر خزر ) . در قم و خود اصفهان مثل خوزستان و كوهستان حتى در قرن دهم ميلادى ( چهارم هجرى ) هنوز زردشتيان زيادى مىزيستهاند « 1 » و آتشكدههاى آنان معمور و برپا بوده است « 2 » و دامنهء آن تا به يزد مىكشيد ، ولى در واقع مركز حقيقى زردشتيان در جنوب ايران ناحيهء فارس بوده است . در اين مركز جغرافىدانان عرب هنوز در قرن دهم ميلادى ( چهارم هجرى ) دين و آيين زردشت و آداب زردشتيان را كاملا زنده مشاهده نمودند « 3 » ، بهطورىكه در شيراز پايتخت
هامش
( 1 ) - مقدسى ( احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم ) ، صفحات 394 و 414 . - و نيز :Inostrancev , Sas . Et . 5 .( 2 ) - ابن حوقل ( كتاب المسالك ، فهرست : 33 ) ، ص 365 ؛ - تاريخ قم ، ص 18 ؛ - مسعودى ( مروج ) ، ج 4 ، ص 47 . - و نيز :Schwarz VII 837 .( فهرست جبال ) . - موبدان اين معبد آب « دعاخوانده و نظرديده » خريدوفروش مىكردند - نيز رجوع كنيد به :
( 3 ) - دربارهء خصوصيات آتشكدههايى كه تا امروز از آنها اطلاع داريم و توضيح اسامى آنها تا حدى كه در منابع اسلامى ( بخصوص اصطخرى ، ص 118 به بعد ؛ - مسعودى ، مروج ، ج 4 ، صفحات 72 تا 88 ؛ - ابن حوقل ، كتاب المسالك ، چاپ دوم ، ص 273 ؛ - حدود العالم ، ص 126 ) از آنها ياد شده ، رجوع شود به :
در مورد بناى اين آتشكدهها رجوع شود به :