( حدود سال 820 ميلادى برابر 205 ر 206 هجرى ) « 1 » كه در برابر سازمان ادارى عرب اسما وظيفهء رياست را عهدهدار بود ، ديگر هيچگونه قدرت مرجعيّت مذهبى نداشت و كار عمدهء وى به جمعآورى وجوه محدود گشته بود « 2 » . سبب اصلى اين ضعف اين بود كه چون دين زردشت به عنوان دين رسمى دولت پيوسته از حمايت اساسى سازمان حكومت ساسانيان برخوردار بود ، نتوانسته بود راه و روش استقلال و بىنيازى از پشتيبانى دولت را بياموزد ؛ برعكس كليساى ملّى مسيحى در شرق كه از ديرباز در نبرد با دولت روم شرقى و يا دولت ايران ، خود را به صورت يك دستگاه مستقل و مرجع نيرومندى درآورده بود و توانست از آن پس نيز چون گذشته پايدار بماند .
چيزى كه تحقّق يافت اين بود كه گرويدن دسته جمعى و سريع زردشتيان شرق ايران لااقلّ باعث شد كه دهقانان مقام رهبرى اجتماعى خود را موقتا حفظ كنند ، درحالىكه سنن باستانى ايران كه فقط برحسب ظاهر رنگ اسلامى يافته و گاهگاهى نيز از طرز تفكّر اسلامى تأثّر پيدا نموده بود « 3 » در بين آنان پابرجا ماند و بعدا در سراسر شاهنامهء فردوسى تحرير و تقرير پذيرفت « 4 » . قسمت عمدهء كتبى كه حاوى اين سنن بود بهوسيلهء زردشتيان مسلمانشده ترجمه گشته و به اطّلاع عربها رسيده بود . در اين زمينه ابن مقفّع ( متوفى در سال 760 ميلادى
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به :SGV 11 ; Michelangelo Guidi in der E I , III 623 - 625 , s . v . ( " Mobedh " .( 2 ) - رجوع شود به :Michael Syrus / Chabot 519 ; Dionys von Tell Mahre / Chabot 148 ; Bar Bebraeus , Eccl . I 372 . Mez 30 f .( 3 ) - رجوع كنيد مثلا به :Firdosi / Vullers I 151 . v . 404 - 411 .( بر خلاف ثعالبى وى از شرب خمر ابا مىورزد ) ؛ - و نيز رجوع شود به :Hansen 80 .( 4 ) - دربارهء طرز تفكر مذهبى فردوسى رجوع كنيد به فصل « وضع ايران از نظر زبان » از همين كتاب . - دقيقى ( سرايندهء هزار بيت اول ) نيز احساسات مطبوع زردشتى را مىستوده است :Barthold , Med . 85 ; Hans Heinrich Schaeder : War Daqiqi Zoroastrierin der " Festschrift fur Georg Jacob " , Leipzig 1932 , S . 288 - 303 .