باشد : بدين ترتيب فقط سنگريزههايى براى ساختن بناى بزرگى از آنها ، در دسترس مىگذارند : در اينجا بايد از كامل مبرّد ( 826 تا 898 ميلادى برابر 211 تا 285 هجرى ؛ فهرست منابع : 254 ) و كتاب اغانى ابو الفرج اصفهانى ( 897 تا 967 ميلادى برابر 284 تا 356 هجرى ؛ فهرست منابع : 255 به بعد ) ياد گردد كه كتب جاحظ ( حدود 767 تا 869 ميلادى برابر 150 تا 255 هجرى ؛ فهرست منابع : 258 تا 260 ) و « العقد الفريد » از ابن عبد ربه ( 860 تا 940 ميلادى برابر 246 تا 328 هجرى ؛ فهرست منابع : 253 ) و همچنين كتاب « الفرج بعد الشدة » از تنوخى ( 939 / 940 تا 994 ميلادى برابر 328 تا 384 هجرى ؛ فهرست منابع : 262 به بعد ) را تحت الشعاع قرار مىدهند . مجموعهء حكايات علمى و ادبى ، چهار مقالهء نظامى عروضى ( نوشتهء 1156 ميلادى برابر 551 هجرى ؛ فهرست منابع : 270 به بعد ) و نيز تذكرةالشعراى دولتشاه ( نوشتهء 1487 ميلادى برابر 892 هجرى ؛ فهرست منابع : 272 ) بيش از حدى كه بتوانند دستهاى از مطالب به هم پيوستهاى دربارهء تاريخ فرهنگى ايران در نخستين زمان اسلامى ارائه دهند ، جنبهء ادبى و تذكرهاى به خود گرفتهاند .
اما برعكس ، از اهميت كتاب قابوس نامهء كيكاووس ، امير ديلمى ( نوشتهء 1082 / 1083 ميلادى برابر 475 هجرى ؛ فهرست منابع : 276 به بعد ) و سياستنامه ( نوشتهء 1091 / 1092 ميلادى برابر 484 هجرى ؛ فهرست منابع : 278 به بعد ) ، كه نظر به سطحى بودن و قلّت امانت تاريخى آن ، حتما بعيد است كه از نظام الملك بوده باشد ؟ ، 1018 تا 1092 ميلادى برابر 409 تا 485 هجرى ) نمىتوان گذشت . به خصوص كه نوشتهء اخير حاوى اطلاعات مهم بلاواسطهاى از حوادث مىباشد و چون هر دو كتاب از آن چيزى سخن مىگويند كه از نظر آنها بهتر مىبود كه صورت مىگرفت ، نه از آنچه كه خواهناخواه صورت گرفته است . در نتيجه مىتوان از اين دو كتاب ، طرز ديد مردان خاصى را نسبت به مسائل حيات دولتى و دربارى ، اخلاق و فعاليت اجتماعى استنباط
تاريخ ايران در قرون نخستين اسلامى ( فارسي ) — صفحة مقدمه 38
مساهمون: برتولد اشپولر
صمقدمه ٣٨