از ابن خردادبه ( نوشتهء حدود 844 / 848 ميلادى برابر 229 تا 233 هجرى ، با ملحقاتى تا 885 / 886 ميلادى برابر 272 هجرى ؛ فهرست منابع : 28 ) كه ميزان ارزش صاحب آن در بين معاصرانش محل بحث است « 1 » ؛ « كتاب البلدان » يعقوبى شيعى « 2 » ( نوشتهء 891 ميلادى برابر 278 هجرى ؛ فهرست منابع : 29 ) ؛ « الاعلاق النفيسه » از ابن رستم ( نوشتهء حدود 903 / 913 ميلادى برابر 290 / 300 هجرى ؛ فهرست منابع : 30 ) ؛ « كتاب المسالك و الممالك » از اصطخرى ، نمايندهء مكتب بغداد ( نيمهء اول قرن دهم ميلادى برابر نيمهء اول قرن چهاردهم هجرى ؛ فهرست منابع : 31 ) و اصلاحشدهء آن از طرف ابن حوقل « 3 » ( پس از 977 / 978 ميلادى برابر 367 هجرى ؛ فهرست منابع : 33 ) ؛ و سرانجام « احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم » از مقدسى ( نوشتهء 985 ميلادى برابر 375 هجرى ؛ فهرست منابع : 34 ) « 4 » كه از طرفى بواسطهء استعمال
هامش
- und Geographen » , Band V , Leipzig 1930 .اين قبيل كتب فقط راجع به طول و عرض امكنه ، درياها و كوهستانها و غيره سخن مىگويند و اين نوع اظهارات براى ايران مطلب مهمى به دست نمىدهند ( اگرچه براى ممالك ديگر نتيجهبخش هستند ) .
( 1 ) - در عين اينكه مسعودى ( رجوع كنيد به ابن خرداد به ، مقدمه ، صXI) با اعجاب به او مىنگرد ، ديگران وى را سخت انتقاد مىكنند . رجوع نماييد به : .Brokelmann , GAL , S I 404. - مقدسى نيز در بسيارى از موارد به او خرده مىگيرد ، ولى در بيان طرق مسافرتهاى خود و بسيارى از امور ديگر از او تقليد مىكند : حدود العالم ، مقدمهXIII.
( 2 ) - يعقوبى ( كه قبلا به نام مورخ ياد گرديد ) با توجه خاصى كه به تعيين اعداد و بيان خصوصيات شهرها دارد ، صورتى از شهرهاى بزرگ ، زبان اهالى و اولين فتح آن به وسيلهء مسلمانان ، ماليات و صنايع و حرف مخصوص به آن شهرها را به دست مىدهد و سعى دارد كه مطالب را از دست اول نقل كند . رجوع كنيد نيز به :Grunebaum 244( 3 ) - ابن حوقل با موافقت اصطخرى ، از نو تجديد نظرى در كتاب او نموده و در اكثر موارد ، بخصوص نسبت به مصر ، افريقا اسپانيا و بين النهرين ( كه عملا تمامش تازه نوشته است ) آن كتاب را توسعه داده است . اما در ما بقى قسمتها متن اصطخرى را تقريبا كلمه به كلمه نقل مىكند ؛ رجوع كنيد به :Jan Michael de Goeje in AGA IV , S . V .( 4 ) - رجوع نماييد به :Minorsky , Dailam ; S . I .براى تعيين ارزش مقدسى رجوع كنيد به تبصرهء يكى از خوانندگان كه در پاورقى شمارهء 2 ، صفحهء 388 ، چاپ گرديده و به خصوصيات نارضايتبخش آن كتاب اشاره مىكند .