961 تا 1036 يا 1040 ميلادى برابر 350 تا 427 يا 431 هجرى ؛ و اخبار آن به سال 1018 ميلادى ، برابر 409 هجرى ، پايان مىيابد ) و ترجمهء منتخب آن از نيكپاى ( نكبى ) « 1 » براى بيان اوضاع زمان سامانيان و غزنويان ، ضرورت حتمى دارد . ديگرى تاريخ قم ( نوشتهء 988 / 989 ميلادى برابر 378 هجرى ) از حسن بن محمد بن حسن قمى است « 2 » ( اين كتاب به زبان عربى نوشته شده ، ولى تنها ترجمهء فارسى آن كه مدتى بعد از اصل صورت گرفته ، موجود است ) . هرچند فقط پنج فصل اول - از 20 فصل ( كه شايد مصنف فقط طرح آن را ريخته بوده ؟ ) - بهجاى مانده است ، ولى خود همين فصول در جنب تاريخ بنا و توصيف شهر و فهرستى از خاندان پيغمبر ( ص ) و طبقهء اعيان ، شامل مهمترين مجموعهء مدارك و اسنادى است كه ما تا به حال براى تاريخ اقتصادى ايران در قرن دهم هجرى ، مىشناسيم « 3 » . و حتى همين مطلب هم كه ما لااقل نسبت به يك نقطه و در مورد يك برهه از زمان ، راجع به اين امور اطلاعاتى داريم ، قبل از همه چيز و در درجهء اول مديون وجود اين كتاب مىباشد . در جنب تاريخ قم ، براى ازمنهء مورد بحث ما ، كتب ديگرى در زمينهء امور مالى و ادارى موجود است كه فقط پس از نقد دقيق و تفكيك صحيح و سقيم آن از يكديگر مىتوانند ارزش منبع علمى داشته باشند : مثل « كتاب الخراج » از ابو يوسف ( 731 تا 798 ميلادى برابر 113 تا 182 هجرى ؛ فهرست منابع : 285 به بعد ) و « كتاب الخراج » نوشتهء يحيى بن آدم القرشى « 4 » ( وفات 818 ميلادى برابر 203 هجرى ؛ فهرست منابع : 287 ) و « كتاب الخراج » تصنيف قدامة بن جعفر ( نوشتهء 930 ميلادى برابر 318 هجرى ؛ فهرست منابع : 289 )
هامش
( 1 ) - رجوع نماييد به فهرست منابع : 124 به بعد .
( 2 ) - رجوع شود به فهرست منابع : 194 .
( 3 ) - رجوع كنيد به :Bertold Spuler im « Oiens » IV / 1 ( 1951 ) , S . 187 / 9 , und in der ZDMG 100 ( 1950 ) , S . 666 f .( 4 ) - وى در بعضى از موارد بيش از ابو يوسف مورد اعتماد مىباشد ، در اين باره رجوع كنيد به :Pfaff , Kritische Untersuchungen .