ميسور مىسازد « 1 » ؛ خلاصه ، اين تنها كتابى است ( و لو گاهى در آراى خود جانبدار و غير آزاد ) « 2 » كه ما اطلاعات واقعا خصوصى ( و غير همگانى ) خود را از اوضاع دربار ايران در اين قرون ، بدان مديون هستيم .
از اين لحاظ كتاب بيرونى ( 973 تا 1048 ميلادى برابر 362 تا 440 هجرى ؛ فهرست منابع : 118 به بعد ) يعنى « الآثار الباقية » به پاى تاريخ بيهقى نمىرسد ، هر چند هم كه براى كسب اطلاع از وطن وى خوارزم ، بسيار اهميت دارد : خدمات اين عالم بزرگ در درجهء اول در قسمتهاى ديگرى غير از تاريخ ايران زمان وى مىباشد . با اين حال اظهارات او دربارهء افتراقات و امتيازات مذهبى ، مكمل پرارزشى براى بيانات فهرست ابن نديم ( نوشتهء 987 / 988 ميلادى برابر 377 هجرى ؛ فهرست منابع : 114 ) و كتابهاى ملل و نحل ابن حزم ( 994 تا بعد از سال 1027 ميلادى برابر 384 تا 418 هجرى ؛ فهرست منابع : 247 - 249 ) و شهرستانى ( 1076 ؟ تا 1153 ميلادى برابر 468 تا 548 هجرى ؛ فهرست منابع : 250 به بعد ) و حتى براى گزارشهاى مورخان امور سياسى - مثلا نرشخى - در زمينهء اين موضوع به شمار مىآيد . به علاوه اين خود همان موردى است كه « شكندگمانيك ويچار » نوشتهء مذهبى به زبان پهلوى از قرن نهم ميلادى ( سوم هجرى ؛ فهرست منابع : 525 ) ، به ما امكان نظر افكندن در مناظرهء دين زردشت با اسلام و اديان و مذاهب ديگر مىبخشد .
كتب ادبى نيز بر امور مذهبى ، و نيز بر جريان اقتصادى و علمى و هم وضع سياسى روزنههايى مىگشايند ، بدون اينكه هدف آنها توصيفى منظم و مرتبط از اين امور
هامش
( 1 ) - تواريخى كه وى براى تعيين وقايع به دست مىدهد ، طبعا قابل اعتماد نيستند . غالبا روزهاى هفته و ماهى را كه وى مدعى است باهم تطبيق نمىكنند ، و در بسيارى از موارد ( حتى در قسمتهاى مرتبط به هم ) روزهاى هفته را بطور متضاد به غلط ياد مىكند بدين ترتيب كه وى تاريخهايى را كه 10 يا 12 روز از هم فاصله دارند ، روز واحدى از هفته به حساب مىآورد .
مثلا رجوع شود به اخبار وى دربارهء سفرا : بيهقى ، صفحات 289 تا 297 .
( 2 ) - مثلا در جايى كه شكار مسعود را توصيف مىكند : بيهقى ، صفحات 114 به بعد .