نمود و ازاينرو هردو ، سند فوقالعاده مهم زمان خود مىباشند ؛ در كتاب حاضر بايد مكرر از آنها ياد گردد .
با تمام اهميتى كه جميع منابع نوع اخير ، از حيث به دست دادن جزئيات زندگى مذهبى و فرهنگى ( به معنى وسيع كلمه ) ، در جنب كتب واقعا تاريخى - كه قسمت اعظم هدف آنها بيان امور سياسى و لشكرى است - دارد ، اگر دستهء سومى از منابع عربى وجود نمىداشت دانش ما بر اين امور جزئى در ايران نخستين زمان اسلامى بسيار ناچيزتر از آنچه كه هنوز هم متأسفانه هست مىبود : منظور منابع جغرافيايى است كه در واقع « دربارهء هر چيز و از همه جا » گفتگو مىكند . اهميت اين نوع كتب بر اهل فن روشن است . و هدف ما در اينجا نمىتواند تعيين ارزش تمام كتابهاى جغرافيايى ازمنهء متقدم قرون وسطى و وابستگى متقابل آنها به يكديگر باشد « 1 » ، بلكه اشاره به اين نكته كافى است كه ما در اين مورد با جغرافىنويسان رياضىدان ( مثل بطلميوس ) سروكار نداريم ، بلكه با كتبى روبرو هستيم كه براساس نوعى از يادداشتهاى پستى و فهارس جادهها نوشته شده است . ازاينرو اين قبيل نوشتهها ( حتى آنجا كه متقابلا به يكديگر وابستهاند ) همچون معادن تازهيافتهء پايانناپذيرى براى امور مذهبى ، تاريخ فرهنگ ، اقتصاد و شناسايى ايالات و مناطق مختلف ايران مىباشند « 2 » ، به ويژه : « المسالك و الممالك »
هامش
( 1 ) - در اين مورد رجوع كنيد به مقالهء بسيار عالى ذيل در دايرةالمعارف اسلامى :« Djughrafiya » Von J . H . Kramers in der E I , ergbd . 62 - 75 ; Ferner Mez 264 - 268 ; Le Strange , Cal . 11 - 17 ; Barthold in Hud . 8 ff . ; Miller ( Lit - . Verz . Nr 323 ) ; Ahmed Zeki Validi ( Togan ) : Islam and the science of geography , in der « Islamic » Culture » » VIII ( 1934 ) , S . 511 - 527 ; I . Ju . Krackovskij in « Biruni » 55 - 73 .( 2 ) - كتب جغرافيايى كه در تحت تاثير فكر رياضى و طبق نمونهء « مدخل جغرافيا » ى بطلميوس( Claudius Ptolemaus )نوشته شدهاند ، از نظر هدفهاى تاريخى مثمر ثمر نيستند ، مثل كتاب الخوارزمى( Brockelmann , GAL I 225 ; S I 381 f . )و سهراب ( ابن سراپيونSerapion) با مشخصات ذيل :Hans Von Mzik in der « Bibliothek arab . Historiker