عمل به نتيجهء نامطلوبى منجر گشت ، چنانچه بر اثر آن نصر دوّم از طرف امراى خود از تاج و تخت بر كنار گشت ( سال 942 ميلادى برابر 331 هجرى ) . در هر حال از همان آغاز بعضى از نواحى جمعا سر به اطاعت شيعه درآورد ، ولى اين فرقه نتوانست در جنوب و غرب و نيز در فارس « 1 » پايهء خود را در محيط وسيعى محكم سازد ، ولى باز در عين اينكه طاهريان « 2 » سنّى مذهب از انتشار آن جلوگيرى نمودند ، صفاريان در ضمن اينكه خوارج را در وطن خود سيستان « 3 » محدود مىكردند به طور غير مستقيم پايهء محكمى براى شيعه در آنجا به وجود آوردند « 4 » .
امر ديگرى كه لااقل به همين اندازه براى استقرار شيعيان پراهميّت بوده اين است كه سرزمينهاى زيديّهنشين در جنوب بحر خزر با شيعيان دوازده - امامى نسبتا با صبر و مدارا رفتار مىكردند - در حالى كه سنّيان به تلخترين وجهى آنها را تعقيب مىنمودند « 5 » - بدين جهت در قسمت غربى اين سرزمين يعنى ديلم از همان اوّل عقايد شيعهء دوازده امامى رسوخ نمود و در سرزمين مجاور خود آذربايجان ، نيز پيروان زيادى به دست آورد ( در اينجا در حدود سال 960 ميلادى برابر 349 هجرى يكى از اولاد عيسى بن المكتفى بالله ، به عنوان رهبر شيعى مذهب پيروانى به دست آورد ) « 6 » . آل بويه كه از ديلم برخاستند از ابتداى
هامش
( 1 ) - مقدسى ( كتاب احسن التقاسيم ) ص 441 ( سال 985 ميلادى برابر 374 / 375 هجرى ) .
( 2 ) - طبرى ، رديف سوم ، ص 1037 به بعد .
( 3 ) - رجوع كنيد به فصل « خوارج » اين كتاب .
( 4 ) - يعقوبى ، ج 2 ، ص 605 ( وى كه مورخى شيعى مذهب است ، صفاريان را به علت مخالفتى كه با خلافت داشتند ، با اهميت ياد مىكند ) ؛ - ترجمهء انگليسى ابن خلكان ( فهرست : 111 ) ج 4 ، ص 303 ؛ - سياستنامه ، ص 117 ، - در اين باره مراجعه كنيد نيز به :Mez 56 - 58 ; Krymskyj I 51 .( 5 ) - اين امر دربارهء زيديان نيز صادق است ( سال 866 ميلادى برابر با 252 هجرى ) : ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 177 .
( 6 ) - ابن الاثير ، ج 8 ، ص 174 .