بوده است . اين مناطق سرحدّى بخصوص از اين جهت داراى اهميت بوده است كه مدعيان حكومت شيعى ، و هم مبلّغان شيعى مذهبى كه مورد تعقيب بودند مىتوانستند به آنجا گريخته خود را پنهان سازند و يا برحسب ظاهر به نام « مرابط » ( محافظ حدود و ثغور اسلامى ) جلوه دهند . علاوه بر مراكز مذكور در طبرستان نيز از همان ازمنهء نخستين ، علماى شيعى مذهب « 1 » وجود داشتهاند .
با اين وجود تلاش شيعيان بدين منظور كه ، در پيرو تبليغات رسمى تسنّن در بين تركان ، ايشان نيز در تركان نفوذ كنند ، به طور عمد با شكست روبرو گشت « 2 » .
و بخصوص خطر توسعه و غلبهء جنبشهاى « الحادى » در اين نواحى باعث شد كه خلفا بر فعاليت دستگاه تبليغى خود در بين تركان و نيز بين بلغاران ولگا
Wolga - Bulgaren )
) ( سال 922 / 923 برابر 310 هجرى ) بيفزايند « 3 » .
در خراسان نيز شيعه نتوانست در بين طبقهء اشراف ايرانى كه هنوز از زمان ساسانيان بجاى مانده بودند « 4 » ، راه پيدا كند . اگرچه تنى چند از سامانيان ( نصر دوم « 5 » و نوح دوم « 6 » ) عقايد اسماعيليان و قرمطيان را پذيرفتند ، ولى اين
هامش
( 1 ) - ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 79 : يكى از معاصران امام رضا ( ع ) ( 765 / 770 تا 818 ميلادى برابر 148 / 153 تا 203 هجرى ) .
( 2 ) - حدود العالم ، ص 118 و 356 . - ابن فضلان ( فهرست : 35 ) شمارهء صفحهXXII؛ - و نيز :Marquart in den SBPA 1912 , S . 494 ; Barthold , Turk . 200 .( 3 ) - ابن فضلان ( فهرست : 35 ) شمارهء صفحه ،XXIVبه بعد . - ولگا بولگارن( Wolgabulgaren )عبارتند از آن دسته از تركانى كه در نواحى ميانه و خ سفلاى رودخانهء ولگا متوطن بودند و در آنجا ( بين قرون 9 تا 13 بعد از ميلاد برابر قرون 3 تا 7 هجرى ) دولتى نيرومند تشكيل دادند و پايتخت آنان خ بلگارى بوده است .
( 4 ) - مراجعه كنيد به فصل « مشاغل و مناصب مختلف » از همين كتاب .
( 5 ) - فهرست ابن النديم ، ص 188 ؛ - سياستنامه ، صفحات 187 تا 193 .
( 6 ) - رجوع كنيد نيز به :Krymskyj I 76 f . , 85 f .. - با وجود اينكه افرادى چند از سامانيان با شيعيان با مدارا رفتار مىكردند ، با اين وصف پس از سال 943 ميلادى برابر 331 هجرى ، به عنوان عكس العمل بر ضد رفتار نصر دوم ، شيعيان مورد تعقيب واقع گشتند : همين مرجع ج 1 ، ص 86 .