عدهء زيادى از ايرانيان با حكومت جديد گرديد . در عين حال دوش بدوش تنى چند از شخصيتهاى رهبر و مبلّغ زيديّه كه به ايران گريخته و پناهنده شده بودند « 1 » ، تبليغات شيعى نيز به فعاليت خويش ادامه مىداد « 2 » ، اگرچه بعضى از تلاشها نيز مثل كوشش عبد الله بن معاويه ( از اخلاف جعفر بن ابى طالب برادر علىّ بن ابى طالب « ع » ) در فارس ( 745 - 748 ميلادى برابر 127 تا 130 هجرى ) با نيروى نظامى درهم شكسته شد « 3 » . مركز اصلى تبليغات شيعيان ابتدا در كوفه بود ، و از آنجا به عناصر عربى موجود در قم سرايت نمود « 4 » و به زودى ايرانيان اطراف قم نيز به آن عربها پيوستند . مركز مستقل « 5 » دوم براى فعاليت شيعيان كه از قرار معلوم به مركز اول بستگى نداشته ، خراسان و ماوراءالنهر « 6 »
هامش
( 1 ) - طبرى ، رديف 2 ، ص 713 ؛ - مسعودى ( مروج ) ، ج 6 ص 5 ( سال 740 ميلادى برابر با 122 هجرى ؛ در مورد يحيى بن زيد ) . رجوع كنيد به فصل « زيديه » و فصل « ظهور و پيروزى نهضت عباسيان » در اين كتاب .
( 2 ) - امام صادق ( ع ) حتى دستور فرمود ( سال 753 / 754 ميلادى برابر با 136 هجرى ) بر تربت او كتيبهاى كه معرف و مبلغ عقيدهء مذهبى اوست نقش كنند :Rabino , Maz . , arab . S . 22 .( 3 ) - طبرى ، رديف 2 ، صفحات 1976 تا 1978 ؛ - ابن حزم ( العضل ) ، ج 4 ، ص 180 ( دربارهء او چنين تصور مىشد كه وى در كوهستان اصفهان غيبت نموده و در حيات است ) ؛ ابن الاثير ( فهرست : 135 ) ، ج 5 ، ص 284 به بعد . - و نيزWellhausen , Opp . 98 f .( 4 ) - اصطخرى ، ص 201 ( برابر با ياقوت ، معجم البلدان ، ج 7 ، ص 160 ) ؛ - كشى ، ص 213 ، 314 و 318 ؛ ابن حوقل ( كتاب المسالك ، فهرست :
33 ) ، ص 361 ، 370 ؛ - اغانى ( چاپ بولاق ) ، ج 18 ، ص 29 ؛ حدود العالم ، ص 133 ؛ - مقدسى ( كتاب احسن التقاسيم ) ، ص 395 ؛ - يعقوبى ( بلدان ) ، ص 274 ( سال 891 ميلادى برابر با 277 / 278 هجرى ) . - و نيز رجوع كنيد به :Barthold , Med . 77 ; Ivanow , Founder 15 ; Schwarz VII 853 f .ادعاى والتر هينتس( Walther Hinz )مبنى بر اينكه ، شهر قم تازه در زمان صفويه به صورت يك شهر مقدس مذهبى درآمده است صحيح نيست :Walther Hinz : Iranische Reise , Berlin - Lichterfelde 1938 , S . 113 ,( 5 ) - رجوع كنيد به :Ivanow , Founder . 15. - بيهق ( كه بعدا سبزوار ناميده شد ) در زمان طاهريان يكى از مراكز مهم تبليغات شيعى بوده است :Barthold , Med . 82( 6 ) - مقدسى ( كتاب احسن التقاسيم ) ، ص 323 ؛ يعقوبى ، ج 1 ، ص 370 ؛ - نرشخى ( تاريخ بخارا ) ، ص 60 به بعد ( حدود سال 780 ميلادى ؟ برابر با 163 / 164 ) ؛ - طبرى ، رديف 2 ، صفحات 1770 تا 1774 ( پسر زيد ، امام زيديه سنوات 740 ميلادى برابر 122 هجرى به بعد ) . - رجوع كنيد نيز به :Wellhausen , Opp . 97 f .